Әлемдік тәжірибеде алғаш рет АҚШ Қорғаныс министрлігі қуаты 5 МВт толық ядролық реакторды C-17 Globemaster III әскери-көлік ұшағымен әуеде тасымалдауды жүзеге асырды. Реактор Калифорниядағы Март әскери-әуе базасынан Юта штатындағы Хилл авиабазасына жеткізіліп, әрі қарай құрастыру және пайдалануға енгізу үшін тасымалданды.

Windlord операциясы және Janus бағдарламасы

Janus бағдарламасы аясында 2026 жылдың 15 ақпанында Windlord операциясы өткізілді. Бұл операция барысында үш C-17 ұшағы жаңа Ward250 микрореакторын, сегіз бөлек модульге бөлінген (отынсыз) күйінде жеткізді. Модульдер контейнерлерге немесе платформаларға орналастырылып, жылдам тасымалдауға мүмкіндік берді.

Оқу-жаттығуларды АҚШ ӘӘК-нің ядролық қаруды тұрақты тасымалдауға сертификатталған жалғыз 62-ші авиациялық қанаты жүргізді, бұл жоғары қауіпсіздік пен сенімділікті қамтамасыз етті. Ядролық реакторды кәдімгі жабдық секілді тасымалдап, ұзындығы 1000 метрден асатын ұшу-қону жолағы бар шалғай аймақтарға жеткізуге болатыны көрсетілді.

Реакторды оқиға орнында жинап, отынмен толтырып, қысқа мерзімде іске қосуға болады. Ward250-ді іске қосу 2026 жылдың 4 шілдесіне, президенттік 14301 жарлығына сәйкес жоспарланған. Бұған дейін ядролық реакторларды әуеде тасымалдау әрекеттері болғанымен, бұл – әскери және өнеркәсіптік қажеттіліктерге арналған коммерциялық үлгідегі қайталанатын логистикалық тізбек аясында толық реакторды жеткізудің алғашқы жағдайы, яғни бұл бір реттік ғылыми эксперимент емес.

Бағдарламаның мақсаттары мен міндеттері

Оқу-жаттығулардың басты мақсаты – шағын реакторды ұшақпен тасымалдау, оны құрастыру және іске қосу мүмкіндігін көрсету ғана емес, сонымен қатар АҚШ Қарулы күштерін түрлі локацияларда, соның ішінде шалғай аймақтарда сенімді энергия көздерімен қамтамасыз ету болды. Кейбір әскери базалар, әсіресе Аляскада, ұзақ әрі қымбат және күрделі отын мен электр энергиясын жеткізу тізбектеріне тәуелді. Сонымен қатар, АҚШ-тың ішкі электр желісі ескіріп, сенімділігі төмендеп барады, ал жел және күн энергиясының үлесін арттыруға қойылған соңғы талаптар, әсіресе қолайсыз ауа райында, электр қуатына қолжетімділікті қиындатты.

Осы мәселелерді шешу үшін Janus бағдарламасы әскери және гуманитарлық мақсаттарға арналған ядролық реакторларды жедел орналастыру мүмкіндіктерін дамытуға бағытталған. Бұл базалардың толық жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, ядролық энергетика саласындағы технологиялар мен процедураларды дамытуға серпін береді деп күтілуде.

Ward250 техникалық сипаттамалары

Valar Atomics компаниясы әзірлеген Ward250 – TRISO отынын пайдаланатын жоғары температуралы газбен салқындатылатын реактор (HTGR). Жоғары байытылған ураннан (HALEU) жасалған отын түйіршіктері (5%-дан 20%-ға дейін байытылған) көміртек пен керамика қабаттарымен қапталып, дөңгелек элементтерге біріктіріледі. Отыны реакторға бункер арқылы беріледі, ал тізбекті реакция кезінде гелиймен салқындатылып, жұмыс температурасы 750 °C-қа дейін жетеді.

Мұндай құрылым модульдік реакторларды зауытта құрастырып, пайдалану орнына тасымалдауға мүмкіндік береді. Ядролық реакция өзін-өзі реттейді, ал салқындату негізінен пассивті түрде жүреді, бұл жоғары қауіпсіздік деңгейін қамтамасыз етеді.

Қолдану перспективалары

Ward250 әртүрлі жағдайда жылдам орналастыру және пайдалану үшін жасалған, бұл әскери нысандардың энергетикалық тәуелсіздігін арттырып, энергетикадағы жаңа технологияларды енгізуді жеделдетуі мүмкін. Janus бағдарламасы америкалық ядролық энергетиканы дамытуға, сондай-ақ күрделі және шалғай аймақтарда тұрақты энергиямен қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадам ретінде қарастырылады.