Аляска, Канада, Скандинавия және Ресейдің кең байтақ бореалды ормандарында таралатын орман өрттері климатқа бұрын ойлағаннан әлдеқайда үлкен әсер етеді. Калифорния университетінің Беркли қаласындағы мамандары жүргізген жаңа зерттеу солтүстік өрттердің атмосфераға бұрынғы бағалаулардан әлдеқайда көп көміртек шығара алатынын анықтады.

Бореалды ормандардағы жану ерекшеліктері

Басқа аймақтардағы өрттерден айырмашылығы, бореалды ормандарда өрт тек ағаштарды ғана емес, сонымен қатар органикалық заттарға бай топырақтың терең қабаттарын да қамтиды. Бұл аймақтарда жүздеген және мыңдаған жылдар бойы жиналған жартылай ыдыраған өсімдік қалдықтары бар шымтезек топырақтары жиі кездеседі. Суық әрі ылғалды климат органикалық заттардың баяу ыдырауына әкеледі, бұл жер астында мол көміртек қорының жиналуына себеп болады.

Қолданыстағы модельдердегі шығарындыларды бағаламау

Көміртек шығарындыларын бағалайтын кеңінен қолданылатын көптеген модельдер жер астындағы жануды толық ескермейді. Көптеген модельдер спутниктік көрінетін ошақтарға негізделген және төменгі ендіктердегі өрттерге бағытталған. Соның салдарынан олар шымтезек пен органикалық топырақтың терең қабаттарында баяу, көзге көрінбейтін тлеуші өрттерді анықтай алмайды. Мұндай өрттер апталап, тіпті жылдап тлеп, атмосфераға ежелгі көміртектің едәуір көлемін шығара алады.

Швециядағы өрттерді талдау

Science Advances журналында жарияланған зерттеуде 2018 жылы Швецияда болған 324 орман өрті талданды. Ғалымдар ұлттық орман деректерін тікелей далалық өлшемдермен біріктіріп, әр өрттен шыққан көміртек көлемін қалпына келтіріп, шығарындылардың егжей-тегжейлі картасын жасады. Талдау көрсеткендей, жергілікті жағдайлар — климат, өсімдіктер мен топырақ сипаттамалары — орманда сақталатын және өрт кезінде бөлінетін көміртек мөлшеріне айтарлықтай әсер етеді.

Қалпына келтірілген деректерді алты жаһандық орман өрті моделінің нәтижелерімен салыстыру айтарлықтай айырмашылықтарды көрсетті. Кейбір аймақтарда модельдер шығарындыларды асыра бағаласа, басқаларында, әсіресе өрт топыраққа терең енген жерлерде, шығарындылар қатты төмен бағаланған. Мысалы, Даларна уезінде көміртек шығарындылары нақты деректермен салыстырғанда 14 есе төмен бағаланған.

Шығарындыларды өлшеу әдістемесі

Өрт кезінде топырақтан бөлінетін көміртек көлемін анықтау үшін команда 2018 жылы өрттен зардап шеккен 50 учаскеден деректер жинады. Әр учаскеде топырақтың органикалық қабатының қалыңдығы өлшеніп, үлгілер алынды. Жанған топырақтағы көміртек деңгейін көршілес аман қалған ормандардың үлгілерімен салыстыра отырып, зерттеушілер бөлінген көміртек көлемін есептеді.

Болашақ зерттеулердің перспективалары

Қазіргі уақытта топ зерттеуді Western Fire & Forest Collaborative аясында басқа институттардағы әріптестерімен бірге АҚШ-тың батысындағы ормандарда да жүргізуде. Батыс ормандарында солтүстіктегідей қалың шымтезек топырақтары болмаса да, өрт кезіндегі шығарындыларға климаттық жағдайлар, ағаш пен өсімдік түрлері, топырақтың күйі сияқты басқа да факторлар әсер етеді. Сондай-ақ, өрттен кейін ормандарды қалпына келтіруде топырақ микробтарының — бактериялар мен саңырауқұлақтардың — рөлін зерттеу жоспарлануда.

Климаттық тәуекелдерді бағалаудағы маңызы

Оңтүстік және солтүстік ендіктердің ормандары сыртқы түрі жағынан әртүрлі болғанымен, оларды ортақ көміртек балансы біріктіреді. Құрлық пен атмосфера арасындағы көміртек айналымын дәлірек түсіну болашақтағы өрттердің жылыну жағдайындағы салдарын жақсы болжауға және қоғам үшін климаттық тәуекелдерді азайтудың тиімді стратегияларын жасауға мүмкіндік береді.