Шимпанзелер кристалдарды кәдімгі тастардан оңай ажыратып, олардың оптикалық қасиеттеріне қызығушылық танытып, ұзақ уақыт зерттеген. Биологтар бұл мінез-құлықты ежелгі гоминидтердің кварц жинау археологиялық феноменімен байланыстырады. Қатаң пішіндер мен мөлдірлікке бейімділік абстрактілі ойлаудың дамуына дейінгі ежелгі эволюциялық белгі ретінде қарастырылады.

Жасы 800 мың жылға дейінгі тұрақтарда археологтар кварц пен кальциттің өңделмеген кристалдарын жиі табады. Ежелгі адамдар оларды алыстан әкелген, бірақ құрал, қару немесе әшекей ретінде пайдаланбаған — оларда өңдеу іздері мен тағуға арналған тесіктер жоқ. Бұл заттар практикалық мақсатсыз жиналған, антропологтар мұны символикалық ойлаудың алғашқы көріністерінің бірі деп санайды.

Зерттеу барысында ғалымдар минералдардың қандай физикалық қасиеттері гоминидтерді қызықтырғанын анықтауға тырысты. Осы мақсатта Испаниядағы қорықта тұратын тоғыз шимпанземен екі тәжірибе жүргізілді.

«Монолит» тәжірибесі

Бірінші тәжірибеде вольерге екі тұғыр қойылды: біреуіне мөлдір кварц кристалы, екіншісіне тегіс қырлы кәдімгі құмтас қойылды. Зерттеушілер маймылдардың әр затпен өзара әрекеттесу уақыты мен сипатын тіркеді.

Екінші тәжірибе

Екінші тестте шөптің арасына өзен тастарының үйінділері салынды, олардың арасында екі-үш кристалл жасырылды: мөлдір кварц, жартылай мөлдір кальцит және мінсіз куб пішінді мөлдір емес пирит. Мақсат — приматтар минералдарды таба ала ма және олар қандай қасиеттерге — пішінге, жылтырға немесе мөлдірлікке — назар аударады, соны анықтау.

Тәжірибелер нәтижелері

«Монолит» тестінде шимпанзелер құмтасқа тез қызығушылығын жоғалтты, бірақ кварцты зерттеуді жалғастырды. Еркек шимпанзелердің бірі үш килолық кристалды ұйықтайтын бөлмеге апарып, топ екі күн бойы оны қолында айналдырып, жарыққа қарап зерттеді. Тасты қайтару үшін зерттеушілер шимпанзелермен бірнеше сағат бойы тәттілермен айырбастауға мәжбүр болды.

Екінші тапсырмада маймылдар тастар арасынан кристалдарды тез әрі дәл тапты. Ұрғашы шимпанзелердің бірі табылған заттарды өзі сұрыптады: домалақ тастарды бір үйіндіге, ал барлық кристалдарды екінші үйіндіге жинады, олардың жалпы геометриялық дұрыстығын бөліп көрсетті, түсі мен мөлдірлігіндегі айырмашылықтарға қарамастан.

Кристалдарға қызығушылық себептері

Зерттеушілер табиғи орта негізінен фракталды пішіндерден — ирек өзендерден, кедір-бұдыр тастардан, иілген бұтақтардан тұратынын атап өтеді. Ал кристалдар — түзу сызықтары, тегіс қырлары мен нақты бұрыштары бар жалғыз объектілер. Мұндай визуалды аномалиямен кездесу ежелгі приматтар үшін когнитивті триггер болуы мүмкін.

Мөлдірлік пен дұрыс геометрияға назар аудару кеңістіктік қабылдаудың дамуына, адамдар симметриялы құралдар жасай бастағанға дейін-ақ ықпал еткен. Дегенмен, ғалымдар тәжірибенің шектеулерін атап өтеді: зерттеуге тек тоғыз дара, адаммен және жасанды орта заттарымен тығыз байланыста өскен шимпанзе қатысқан.