Құндыздардың бөгеттері салынуы нәтижесінде су қоймаларында көміртегі әдеттегі бұлақтарға қарағанда 200 есе көп жинала бастады. Жергілікті жердің су астында қалуы суда еріген бейорганикалық көміртегінің бағытын өзгертті — ол енді топырақ асты суларына және түп шөгінділеріне кетіп, атмосфера мен мұхитқа шығуына кедергі жасайды.

Өзендер мен бұлақтардың көміртегі айналымындағы рөлі

Өзендер мен бұлақтар жаһандық көміртегі айналымында маңызды рөл атқарады: олар құрлықтан органикалық заттарды ірі су қоймаларына тасымалдайды және парниктік газдарды атмосфераға шығарады. Еуропалық құндыздың (Castor fiber) Еуропаға қайта оралуымен өзен ландшафттары өзгере бастады, бірақ бұл өзгерістердің климатқа әсері ұзақ уақыт бойы белгісіз болып келді.

Құндыз бөгеттерінің әсерін зерттеу

Бұрын құндыз бөгеттері су астында қалған ағаштың ыдырауынан метан бөлініп, жаһандық жылынуды күшейтеді деп есептелген. Алайда мұндай есептеулерде көбіне суда еріген бейорганикалық көміртегінің (DIC) жерасты ағыстары ескерілмеген.

Communications Earth & Environment журналында жарияланған зерттеуде Швейцарияның солтүстігіндегі 800 метрлік бұлақ учаскесі қарастырылды, мұнда құндыздар 2010 жылы бөгет салған. Барлық көміртегі ағындары — жер үсті мен жер асты — өлшенді, өсімдіктер картасын жасау үшін дрондар қолданылды, ал су, топырақ және ағаштан бөлінетін көмірқышқыл газы мен метанды тіркеу үшін газ камералары орнатылды.

Жерасты су ағыстары тұзды маркерлер арқылы бақыланды, ал түп шөгінділері мен топырақтың құрамы бұрғылау әдісімен зерттелді. Үлгілер құндыздар пайда болғанға дейінгі және кейінгі қабаттарға бөлініп, көміртегі үлесі пиролиз әдісімен анықталды. Алынған деректер негізінде құндыз араласпаған бұлақтың гидрологиялық математикалық моделі жасалды.

Талдау нәтижелері

Зерттеу нәтижесінде құндыз бөгеті бар учаске бір жылда 98,3 тонна көміртегін ұстап қалғаны анықталды, ал бөгетсіз бұлақ моделі — небәрі 0,5 тонна, яғни 200 есе аз. Жиналған көміртегінің негізгі бөлігі — ағынмен келетін еріген бейорганикалық көміртегі. Бөгет су деңгейін көтеріп, гидравликалық қысым жасап, көміртегі бар суды жерасты қиыршықтас қабаттарына итереді. Су құрамындағы жоғары pH көміртегінің бикарбонат түрінде сақталуына ықпал етіп, оның көмірқышқыл газы түрінде булануына жол бермейді, ал түбіндегі оттегісіз орта көміртегінің қатты минералдар түрінде тұнуына жағдай жасайды.

Метан шығарындыларына әсері

Метан шығарындыларына қатысты алаңдаушылық расталмады: оның үлесі жүйенің жалпы көміртегі балансында 0,1%-дан аз болды. Бұл жағдай шымтезектің болмауы және метаногенезді тежейтін сульфаттар мен темірдің болуы, сондай-ақ қоңыржай климатпен байланысты. Жазда құрғаған су қоймасы учаскелері көмірқышқыл газын бөлгенімен, қысқы және көктемгі жинақталу бұл шығындарды толық өтеді. Есептеулер бойынша, бір бөгет 33 жыл ішінде (толығымен лай басқанға дейін) 1194 тонна тұрақты көміртегі жинай алады.

Қорытынды

Өз қажеттіліктеріне сай ландшафтты өзгерте отырып, құндыздар шағын өзендерді көміртегін тиімді жинақтайтын жүйеге айналдырады. Бұл жануарлар химиялық ағындарды жылдам жер үсті ағысынан топырақтың терең қабаттарына бағыттап, өзен экожүйелеріндегі биогеохимия мен зат айналымын өзгертеді.