Жабайы жануарларға жүргізілетін мінез-құлықтық эксперименттер көбіне зерттеушілерге байқалмайтын сыртқы түрі немесе мінез-құлқындағы ерекшеліктерге байланысты қиындықтарға тап болады. Бес еуропалық елдің саябақтарында жүргізілген ауқымды зерттеу құстардың жақындап келе жатқан адамның жынысын анықтап, соған қарай өз реакциясын өзгерте алатынын көрсетті.

Бақылаушының жынысының құстардың мінез-құлқына әсері

Жануарлардың адамға реакциясы көптеген факторларға, соның ішінде мінез-құлқына, киіміне және иісіне байланысты. Алайда бақылаушының жынысы сияқты негізгі белгісі жабайы жануарлардың табиғи ортадағы мінез-құлқына қалай әсер ететіні ұзақ уақыт бойы зерттелмеген болып келді. Ал зертханалық тәжірибелер бірнеше рет жануарлардың, соның ішінде кеміргіштер мен приматтардың, ерлер мен әйелдерге әртүрлі жауап беретінін көрсеткен.

Эксперимент барысы

Зерттеу Чехия, Франция, Германия, Испания және Польша қалаларында жүргізілді. Бақылау үшін бойы ұқсас, бейтарап киім киген және ұзын шаштары жиналған ер мен әйел жұптары таңдалды. Жұмыс басталар алдында екі бақылаушы да қашықтықты көзбен бірдей дәлдікпен анықтай алуы үшін калибрлеу жүргізілді. Эксперимент барысында құстың үркіп ұшатын қашықтығы – яғни құс жақындап келе жатқан адамды байқап, ұшып кетуге немесе қашуға шешім қабылдайтын арақашықтық – тіркелді. Ұзақ қашықтық құстың сақтығын, қысқа қашықтық батылдығы мен тәуекелге бейімділігін көрсетеді.

Жалпы алғанда, 37 құс түріне қатысты 2500-ден астам бақылау жиналып, талданды. Бұл түрлерге көгершіндер мен қараторғайлардан бастап, саяттар мен тоқылдақтар да кірді.

Негізгі нәтижелер

Құстар ер адамдардан көбірек қорқады деген кең тараған пікірге қарамастан, зерттеу керісінше үрдісті анықтады. Әйел адам жақындағанда құстар ер адамға қарағанда шамамен бір метр ертерек ұшып кететін болған. Бұл әсер барлық қала мен елдерде, сондай-ақ құстардың еркегі мен ұрғашысында да байқалды.

Сондай-ақ, құстардың еркектері адамды ұрғашыларына қарағанда жақынырақ жіберіп, батылдық танытатыны анықталды. Үркіп ұшатын қашықтыққа бақылаушы мен құстың бастапқы арақашықтығы да айтарлықтай әсер етті: арақашықтық неғұрлым үлкен болса, құс соғұрлым ертерек ұшады, себебі ұзақ жақындау үлкен қауіп ретінде қабылданады. Ал маңайда бұталардың болуы құстарға жақын жерде тығылатын орын бар деген сезім беріп, үркіп ұшатын қашықтықты қысқартты.

Мүмкін түсіндірмелер

Зерттеушілер құстарда әйелдерден қашуға бейімділік тұқым қуалайтын реакция ретінде қалыптасуы мүмкін деп болжайды, өйткені ежелгі қоғамдарда әйелдер ұсақ аң-құс аулауға, соның ішінде құстарға да, ойлағаннан жиі қатысқан болуы мүмкін. Тағы бір нұсқа – экспериментте ескерілмеген микрожылжу, жүріс ерекшелігі немесе химиялық сигналдар сияқты байқалмайтын бөлшектерге байланысты болуы мүмкін. Құстар дәстүрлі түрде көру арқылы бағдарлайтын тіршілік иелері деп саналса да, соңғы жылдары олардың өмірінде, соның ішінде жыртқыштардан қашуда, иіс сезудің маңызды рөл атқаратыны туралы деректер көбейіп келеді.