Биологтар бұрын ежелгі қасқырлардың ми көлемі адамдар тарапынан қолға үйретілгеннен кейін бірден азая бастаған деп болжаған еді. Алайда қазба бас сүйектеріне жүргізілген компьютерлік томография ежелгі мұз дәуіріндегі иттердің ми көлемі сол кезеңдегі жабайы қасқырлармен шамалас болғанын көрсетті. Нейрондық тіннің айтарлықтай, шамамен 46%-ға қысқаруы шамамен 5000 жыл бұрын, еуропалық егіншілер ауылдарды қорғау үшін ұсақ, үрейшіл әрі қатты үретін иттерді таңдай бастаған кезде орын алған.

Үй жануарларының миындағы өзгерістер

Биологиялық заңдылыққа сәйкес, оны қолға үйрету синдромы деп те атайды, үй жануарларының миы әдетте олардың жабайы ата-бабаларына қарағанда кіші болады. Қазіргі иттердің ми көлемі орта есеппен қасқырлардан 20–30% аз. Бұрын ми деградациясы екі кезеңде өтті деп есептелген: алдымен ми жабайы табиғатта өмір сүру қажеттілігінің жойылуына байланысты кішірейген, кейінгі екі жүз жылда селекция мен адамның әлеуметтік сигналдарын қабылдау қажеттілігіне байланысты сәл ұлғайған. Алайда бұл тұжырымдар тек қазіргі тұқымдарды зерттеуге негізделген еді, сондықтан мыңжылдықтар бойғы өзгерістердің динамикасы белгісіз болып қала берді.

Зерттеу барысы

Royal Society Open Science журналында жарияланған зерттеуде ит миының эволюциясы қадағаланды. Талдау үшін 185 қазіргі және 22 археологиялық бас сүйек деректері пайдаланылды, олардың ішінде жабайы қасқырлар, австралиялық динго, жартылай жабайы ауыл иттері мен әртүрлі маманданған тұқымды иттер болды. Археологиялық үлгілер плейстоценнен (35 мың жыл бұрын) кейінгі неолитке дейінгі (5000 жыл бұрын) кезеңді қамтыды. Бас сүйектер компьютерлік томография арқылы зерттеліп, ми көлемі мен бедерін дәл қайталайтын эндокрандардың виртуалды 3D-модельдері жасалды. Алынған деректер жануардың дене көлемін ескеру үшін бас сүйек ұзындығымен салыстырылды.

Негізгі нәтижелер

Франция мен Бельгияда 15–35 мың жыл бұрын өмір сүрген мұз дәуірінің «протоиттерінің» ми көлемі қасқырлардан айырмашылығы болмаған, ал Бельгиядағы Гойе үңгірінен табылған ең көне үлгінің миының салыстырмалы көлемі тіпті қасқырлардан асып түскен. Ерте қолға үйрету кезеңінде иттерге мінез-құлық икемділігі мен когнитивті қабілеттер қажет болған, ал тұрақты жоғары калориялы азық нейрондық тіннің өсуіне энергетикалық шектеулерді жойған деп болжанады.

Ми көлемінің күрт азаюы әлдеқайда кейінірек орын алған. Франциядағы Шален тұрақтарында шамамен 5000 жыл бұрын өмір сүрген иттердің миы қасқырлардан 46% кіші болған. Бұл жануарлардың бас пішіні қазіргі шпицтер мен терьерлерге ұқсас, ал ми көлемі мопс пен чихуахуаға жақын болған. Ми көлемінің азаюымен қатар тіндердің арақатынасы да өзгерген: қыртыс үлесі азайып, ал қыртысасты құрылымдар ұлғайған. Қазіргі тұқымдарды зерттеу мұндай анатомия үрейшілдікке, қорқақтыққа және үруге бейімділікке байланысты екенін көрсетеді.

Қазіргі үрдістер

Қазіргі иттер арасында ең үлкен ми көлемі жұмысшы тұқымдарда — күзетші және шана иттерінде сақталған. Олардың көрсеткіштері тіпті австралиялық дингоға қарағанда жоғары, ал динго қайтадан жыртқыш рөлге бейімделуге мәжбүр болған. Ең аз нейрондық тін көлемі сәндік-компаньон иттерінде байқалады.

Қорытындылар

Зерттеу нәтижелері иттердің эволюциясы жайлы өмір салтына байланысты когнитивті қабілеттердің біртіндеп және міндетті түрде төмендеуімен шектелмейтінін көрсетеді. Мыңжылдықтар бойы палеолит дәуіріндегі аңшы-терімшілермен бірге жүрген иттер толыққанды миын сақтаған. Айтарлықтай өзгерістер тек адамдар отырықшы егіншілікке көшкен кезде ғана орын алған. Неолит дәуіріндегі ауыл тұрғындары әдейі үрейшіл әрі дауысы қатты иттерді таңдап, оларды жыртқыштар мен бөгде адамдар жақындағанда тірі дабыл ретінде пайдаланған деп болжанады. Алайда бұл мәртебе жануарларды азық ретінде пайдаланудан қорғамаған: археологтар Шален тұрақтарындағы ұсақ иттердің сынған сүйектерін тамақ қалдықтарының арасында тапқан.