Ересек приматтардың ойын белсенділігін зерттеу

Зерттеулер кейбір маймыл түрлерінің ересек даралары бір-бірімен ойнауды жалғастыратынын, ал басқа түрлерде мұндай белсенділік мүлде байқалмайтынын көрсетті. Бұл құбылыстың себептері ұзақ уақыт бойы түсініксіз болып келді. Жақында жүргізілген ғылыми талдау ересек приматтардың ойынға бейімділігі топтың ішкі әлеуметтік құрылымымен байланысты екенін анықтады: ойын әрекеттері негізінен мүшелері иерархияда тең дәрежеде орналасқан қауымдастықтарда сақталады.

Ересек жануарлардың ойын белсенділігінің ерекшеліктері

Ересек жануарлар арасындағы ойын құбылысы адамдарда жақсы белгілі, бірақ оның басқа приматтар арасында таралуы мен эволюциялық себептері ұзақ уақыт бойы талқыланып келді. Адам қоғамдарында белгілі бір заңдылық байқалады: әлеуметтік стратификациясы төмен және мобильділігі жоғары ұжымдарда, мысалы, аңшылар мен терімшілер қоғамында, ересектердің ойыны қолдау табады және агрессияны азайтып, әлеуметтік байланыстарды нығайтуға ықпал етеді. Ал конформизмге басымдық беретін аграрлық мәдениеттерде, керісінше, ересектердің ойын белсенділігі шектеледі.

Алғашқы зерттеулер приматтардың шамамен жартысы ересек кезінде ойын мінез-құлқын көрсететінін анықтағанымен, бұл құбылыстың себептерін түсіндіру мүмкін болмады. Ойынның болуын рацион, тіршілік ортасы немесе метаболизм сияқты экологиялық және өмірлік факторлармен байланыстыру әрекеттері нәтиже берген жоқ.

Жаңа зерттеудің әдістемесі мен нәтижелері

Жаңа зерттеуде ересек приматтарда ойын белсенділігінің бар-жоғы бойынша 37 түрдің деректері талданды. Әр түр әлеуметтік стиліне қарай: деспоттық, орташа деспоттық немесе толерантты деп жіктелді. Сонымен қатар, морфологиялық параметрлер (ұрғашылардың дене салмағы, жыныстық диморфизм индексі) және топтың әлеуметтік құрылымы (жұптық, гаремдік немесе көперкекті) ескерілді. Зерттелген даралар арасындағы туыстық ықтималдығы да алынып тасталды.

Талдау нәтижесінде морфологиялық сипаттамалар, соның ішінде дене салмағы, ересек приматтардың ойын белсенділігіне әсер етпейтіні анықталды. Негізгі фактор – әлеуметтік стиль: ойын ең көп толерантты түрлерде байқалды, ең аз – деспоттық түрлерде, ал орташа деспоттық түрлер аралық орын алды.

Салыстырмалы талдау әлеуметтік стиль ойын белсенділігінің болуын топ құрылымына қарағанда жақсы болжайтынын көрсетті. Жақын туысты түрлер ұқсас ойын үлгілерін көрсетіп, бұл мінез-құлықтың терең эволюциялық тамырлары бар екенін аңғартады.

Қорытынды

Зерттеу қоғамдағы биліктің бөлінуі, яғни құрылымы немесе даралардың физикалық ерекшеліктері емес, ересек приматтардың ойын белсенділігін түсіндіретін негізгі фактор екенін растады. Әлеуметтік төзімділік пен ойын мінез-құлқы өзара байланысты жүйе элементтері ретінде қарастырылады: ойын сенім қалыптастыруға және әлеуметтік байланыстарды нығайтуға ықпал етіп, топтағы төзімділікті қолдайды.

Деспоттық жүйелерде ойын мінез-құлқымен байланысты тәуекелдер ықтимал пайдадан асып түседі, сондықтан ересектерде ойын жоғалады. Ойын белсенділігін басу немесе ынталандыруға әсер ететін негізгі фактор – белгілі бір әлеуметтік ортада даму болуы мүмкін.