Америкалық зерттеушілер күріштің ерекше физикалық қорғаныс механизмін анықтады, ол бұл өсімдікке жүгері жапырақ ширатқышының жұлдызқұрттарын жоюға мүмкіндік береді. Зерттеулер көрсеткендей, күріш зиянкестерді өз масақтарының ішіне тартады, мұнда қатты микроскопиялық түктер (трихомдар) жәндіктердің шығуына кедергі жасайды, ал кейін дәннің қабықшалары жабылып, жұлдызқұртты өлімге душар етеді.

Зиянкестің ерекшеліктері мен күріштің қорғаныс құрылымдары

Жүгері жапырақ ширатқышы (Spodoptera frugiperda) — химиялық инсектицидтерге төзімділік қалыптастыра алатын қауіпті ауылшаруашылық зиянкесі. Бұл жұлдызқұрттар әртүрлі дақылдардың, соның ішінде күріштің, жапырақтары мен жас масақтарын жаппай жейді. Өсімдіктердің жапырақтары трихомдармен — жәндіктердің қозғалуына және қоректенуіне кедергі келтіретін қатты түктермен жабылғаны белгілі. Күріште мұндай түктер тек жапырақтарды ғана емес, масақтарды да қалың жауып тұрады.

Эксперименттік зерттеулер

Зертханалық және жылыжайлық тәжірибелерде жұлдызқұрттарға таңдау үшін күріш масақтары гүлдену кезеңінде (гүл қабықшалары ашық) және дән пісу кезеңінде ұсынылды. Кейбір тәжірибелерде жәндіктерге шырынды жапырақтарға да қолжетімділік берілді. Сонымен қатар, газды хроматография әдісімен өсімдіктен бөлінетін ұшпа заттардың химиялық құрамы зерттелді. Эксперимент барысында қаза болған жәндіктер электронды сканерлеуші микроскоппен зерттелді.

Тұзақ механизмі

Гүлдену кезінде күріш масағы децан мен этилгексаналь секілді ерекше иісті заттар бөледі, олар жұлдызқұрттарды пісіп келе жатқан дәннің иісіне қарағанда күштірек тартады. Құмарлық иіс соңынан ерген жұлдызқұрт ашық гүлге кіреді, мұнда белгілі бір бұрышпен орналасқан қалың трихом қабаты оған алға жылжуға мүмкіндік береді, бірақ кері шығуға кедергі жасайды — түктер жәндіктің денесіне қадалып, шығуына тосқауыл болады.

Тозаңданудан кейін күріш гүлі қалыптасып жатқан дәнді қорғау үшін жабылады. Электронды микроскопия масақ қабықшаларының іште қалған жұлдызқұрттарды жаншып, олардың бас капсулаларының деформацияланып, жалпайғанын көрсетті.

Механизмнің тиімділігі мен маңызы

Бұл қорғаныс тәсілі өте тиімді болып шықты: жас жұлдызқұрттардың 50-53%-ы тұзаққа түсіп, 48 сағат ішінде қаза тапты, тіпті кәдімгі жапырақтарға қолжетімділік болған жағдайда да. Жыртқыш өсімдіктерден, мысалы, венерина шыбынжұтқыштан айырмашылығы, күріш өз құрбандарын қорытып жібермейді — өлі жұлдызқұрттар масақ ішінде кеуіп қалады. Бұл механизм тек қорғаныс үшін қызмет етеді, өсімдіктің ұрпағын жеп қоюдан сақтайды.

Қолдану перспективалары

Бұл қорғаныс механизмін түсіну агрономияда қолданылуы мүмкін. Селекционерлер масақтағы трихомдардың тығыздығы мен бұрышын өзгерте отырып, зиянкестердің санын физикалық жолмен азайтатын және улы химиялық пестицидтерге қажеттілікті төмендететін жаңа дәнді дақыл сорттарын шығара алады.