Ям мәдениеті мен Ботай мәдениетінің өкілдері IV мыңжылдықта-ақ жылқыны мінуге, өсіруге және бие сүтін пайдалануға кіріскен. Бұл қазіргі заманғы жылқы тұқымдары пайда болғанға дейінгі кезең еді. Жылқы популяциясындағы шамамен б.з.д. 2200 жылдары орын алған генетикалық өзгерістер атты міну дәуірінің бастауы емес, жасанды сұрыптаудың ұзақ процесінің соңғы кезеңі болды.

Генетикалық зерттеулер мен археологиялық деректер

Соңғы жылдары ежелгі тарихты зерттеуде палеогенетика әдістері басымдыққа ие болды. ДНҚ-ның кең ауқымды талдауы қазіргі үй жылқыларының (DOM2 кластері) ата-бабалары шамамен б.з.д. 2200 жылдары Еуразияға тез таралғанын көрсетті. Бұл жануарларда берік омыртқа мен сабырлы мінезге жауап беретін мутациялар болған. Осы деректерге сүйене отырып, жылқыны қолға үйрету сәтті мутацияның пайда болуымен байланысты деген теория ұсынылды, ал оған дейін жылқылар тек ет үшін пайдаланылған деп есептелді.

Алайда археологтар мен антропологтар тобы Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядан табылған әртүрлі палеонтологиялық және археологиялық деректерді қайта саралады. Олар адам қаңқаларындағы деформацияларды, ежелгі жылқылардың тістеріндегі микроскопиялық тозу іздерін, адамдардың тіс тасындағы ақуыз қалдықтарын және көне арбалардың құрылымдық ерекшеліктерін салыстырды.

Жылқыны міну мен пайдаланудың белгілері

Ям мәдениетінің өкілдерінің (б.з.д. 3200–2600 жж.) қалдықтарын зерттеу нәтижесінде ересек ер адамдардың шамамен 20%-ында ер-тоқымсыз жиі атқа мінуге тән жамбас, сан және омыртқа сүйектеріндегі өзгерістер анықталды. Мұндай өзгерістер жануардың бүйірін аяқпен қатты қысып отыру қажеттілігінен туындайды. Бұл жарақаттар бұқаларға мінгенде немесе арбада жүргенде пайда болуы мүмкін деген болжам жоққа шығарылды, өйткені қола дәуіріндегі арбаларда орындық болмаған, ал ірі қараның кең арқасы тұрақты мінуге жарамайды.

Ботай мәдениетінің жылқыларының (шамамен б.з.д. 3500 ж.) азу тістерінде эмальдың ерекше тозу іздері табылды. Бұл іздер қазіргі мустангтарда жүргізілген тәжірибелер көрсеткендей, арқан ауыздық пен ауызға шаң түсуінен пайда болады. Қосымша дәлел ретінде ям мәдениеті өкілдерінің тіс тасында жылқы сүтінің пептидтері анықталды, бұл бие сауу дәстүрінің III мыңжылдықтың басында-ақ болғанын көрсетеді.

Жылқының әскери мақсатта қолданылуының дамуы

Зерттеу неге атты әскерлер тек б.з.д. 1200 жылдары ғана пайда болғанын түсіндіреді, ал атқа міну бұған дейін екі мың жыл бұрын-ақ қолданылған еді. Алғашқы мыңжылдықтарда жылқы негізінен бақташылардың жұмыс көлігі ретінде пайдаланылды, бұл үлкен қой табындарын бақылауға мүмкіндік берді. Қола дәуірінің ауыр садағын ерде отырып қолдану физикалық тұрғыдан мүмкін болмады. Нағыз жеңіл атты әскер қысқа композиттік садақ ойлап табылғаннан кейін ғана пайда болды, бұл соғыс жүргізу тактикасын түбегейлі өзгертті.

Қорытынды

Жылқыны қолға үйрету кенеттен пайда болған сәтті генетикалық мутацияның нәтижесі емес, ғасырлар бойы жалғасқан мәдени инновациялар процесі болды. Адамдар жылқыларды әртүрлі генетикалық тармақтардан қолға үйретіп, атқа мінуді мақсатты селекция арқылы жаңа тұқымдар пайда болғанға дейін-ақ меңгерген.