Адамның ең жақын туыстары — шимпанзе мен бонобо — әлеуметтік байланыстарды адамдар сияқты, әлеуметтік шеңберлер теориясына сәйкес, сол қағидалар бойынша құрады. Зерттеулер бұл заңдылықтың адам пайда болмастан бұрын-ақ қалыптасқанын көрсетті.

Әлеуметтік байланыстар құрылымын зерттеу

Утрехт университеті (Нидерланды) мен Мадридтегі Карлос III университетінің (Испания) ғалымдары шимпанзе мен бонобо өздерінің әлеуметтік қарым-қатынастарын адамдарға ұқсас үлгіде ұйымдастыратынын анықтады. Бұл зерттеудің нәтижелері iScience журналында жарияланды.

Адамдарда қарым-қатынастар қабаттардан тұрады: ең жақын, көп уақыт пен көңіл бөлінетін ішкі шеңбер және сирек араласатын таныстардан тұратын кең периферия бар. Бұл құрылым әлеуметтік шеңберлер теориясында сипатталған, ол адамзаттың эволюциялық шектеулеріне байланысты әлеуметтену ерекшеліктерін түсіндіреді. Ұзақ уақыт бойы бұл модельдің қаншалықты әмбебап екені және тек адамға тән бе, жоқ па, белгісіз болып келді.

Зерттеу әдістемесі

Модельдің әмбебаптығын тексеру үшін ғалымдар 24 топтағы шимпанзе мен бонобоның жүнін күту (груминг) мінез-құлқын талдады. Адамтектес маймылдарда груминг әлеуметтік байланыстарды нығайту мен сенімді білдірудің маңызды құралы болып табылады. Математикалық модель арқылы әрбір дараның өз тобының мүшелері арасында уақытты қалай бөлетіні өлшенді.

Нәтижелер мен бақылаулар

Көптеген маймылдар өздерінің таңдаулы серіктестеріне ерекше көңіл бөліп, қалғандарымен әлсіз байланыстарды сақтайды. Топ көлемі ұлғайған сайын маймылдар адамдардағыдай таңдаулы бола бастайды.

Түрлер арасындағы айырмашылықтар

Шимпанзелер аз ғана сенімді серіктестерге назар аударады, ал жасы ұлғайған сайын олардың ішкі шеңбері тарылады. Адамдарда да осындай үрдіс байқалады. Ал бонобо, керісінше, грумингті барлығына бірдей дерлік бөледі және жасына қарай қарым-қатынас шеңберін шектемейді. Бұл олардың қоғамының ерекшеліктерімен байланысты: бонобо топтары икемді әрі тең құқылы, ал олардың әлеуметтік байланыстары жиі бір топтың шегінен шығып кетеді, бұл шимпанзелерде сирек кездеседі.

Эволюциялық сабақтастық

Шимпанзе мен бонобоның қарым-қатынас құрылымы жақындар мен жай таныстарға бөліну адамның мәдени жетістігі емес екенін көрсетеді. Бұл, ең алдымен, адамдар пайда болмай тұрып-ақ шектеулі ресурстарды — уақыт, күш және назарды — ұжымда тиімді бөлуге мүмкіндік берген ежелгі эволюциялық механизм болуы мүмкін.