Жаңа зерттеу нәтижелері бойынша, Орталық Еуразия далаларында шашырап жатқан қорғандарға жерленген скиф ақсүйектерінің арасында туыстық байланыстар болғаны анықталды. Бұл деректер ежелгі көшпелілерде билік мұрагерлікпен берілетін әулеттердің болғанын көрсетеді.

Скиф тайпалары және олардың ерекшеліктері

Біздің дәуірімізге дейінгі бірінші мыңжылдықта Алтайдан, қазіргі Қазақстан мен Қытай аумақтарынан Қара теңізге дейінгі кең далаларда жауынгер, мал шаруашылығымен айналысқан, атқа мінуді меңгерген көшпелі тайпалар өмір сүрді. Ежелгі грек деректерінде бұл халықтар скифтер деп аталған, ал парсы және үнді деректерінде — сақтар деп көрсетілген. Тарихи тұрғыдан «скифтер» термині көбіне батыс тайпаларына (Қара теңіз маңы), ал «сақтар» — шығыс тайпаларына (Орталық Азия, Алтай) қатысты қолданылады.

Бұл тайпаларды ұқсас соғыс жүргізу тәсілдері, атқа мінуге арналған қару-жарақ пен жабдықтар, сондай-ақ қозғалыстағы жануарларды бейнелейтін скиф-сақ аңдық стиліндегі өнер туындылары біріктірді. Скифтер мен оларға туыстас халықтарда жазу болмағанымен, олардан кейін қорғандар — қабір үстіне үйілген топырақ төбелер қалды.

Әлеуметтік құрылым және жерлеу дәстүрлері

Скиф қорғандарының биіктігі жерленген адамның әлеуметтік мәртебесіне байланысты болды. Ақсүйектердің қорғандары 20–25 метрге дейін жетіп, диаметрі 20 метрден асатын. Мұндай жерлеу орындарынан археологтар керамика, қару-жарақ, құрбандыққа шалынған жануарлардың, соның ішінде жылқылардың сүйектері мен шебер жасалған алтын әшекейлер табады. Қарапайым адамдарды кішігірім қорғандарға, аздаған жерлеу заттарымен немесе мүлде онсыз жерлеген.

Бұл айырмашылықтар скиф қоғамында әлеуметтік жіктелудің болғанын көрсетеді. Жақын уақытқа дейін элиталық мәртебе жеке жетістіктерге байланысты ма, әлде мұрагерлікпен бе — бұл сұрақ ашық болып келген еді.

Генетикалық талдау және әулеттер

Жаңа зерттеу аясында скиф қорғандарында жерленген 85 адамның сүйектерінен алынған ежелгі ДНҚ-ға талдау жүргізілді. Жерлеу байлығы мен қорған көлеміне қарай 38 адам ақсүйектерге, 47 адам қарапайым халыққа жатқызылды.

Элиталық жерлеулер арасында 1969–1970 жылдары Қазақстанда табылған, біздің дәуірімізге дейінгі VI–V ғасырларға жататын патшалық қорымдағы әйгілі «Есік алтын адамы» да бар. Оның киімі жануарлар бейнеленген алтын пластиналармен көмкерілген, бас киімі де алтынмен әшекейленген. Жерлеу камерасынан төрт мыңнан астам алтын әшекей, қару-жарақ және белгісіз тілдегі жазуы бар күміс тостаған табылған. Бұл зерттеу барысында алғаш рет осы адамның сүйектеріне геномдық талдау жасалып, оның темір дәуіріндегі сақтарға жататыны және, шамасы, ер адам болғаны анықталды.

Ақсүйектер арасындағы туыстық байланыстар

Элиталық және қарапайым жерлеулерден алынған геномдарды салыстыру нәтижесінде ақсүйектер арасында тығыз отбасылық байланыстар болғаны анықталды. Әр түрлі қорған кешендеріне, бір-бірінен алыс жерлерге жерленген жоғары әлеуметтік мәртебелі адамдар жиі бір-біріне қан жағынан туыс — әжелері, аталары, немерелері, жиендері және т.б. болып шықты.

Элитаның генетикалық әртүрлілігінің төмендігі ақсүйектер арасында туыстар арасындағы некелердің жиі болғанын көрсетеді. Бұл деректер әлеуметтік теңсіздік ежелгі көшпелі қоғамдарда да болғанын дәлелдейді: скифтерді патшалық әулеттер басқарған, ал жоғары мәртебе мұрагерлікпен берілген.