Жаңа зерттеу нәтижелері бойынша, Орталық Еуразия далаларына шашырап жатқан қорғандарға жерленген скиф ақсүйектерінің арасында туыстық байланыстар болғаны анықталды. Бұл деректер ежелгі көшпелілерде билік мұрагерлікпен берілетін әулеттердің болғанын көрсетеді.

Скиф тайпалары және олардың ерекшеліктері

Біздің дәуірімізге дейінгі бірінші мыңжылдықта Алтайдан, қазіргі Қазақстан мен Қытай аумақтарынан Қара теңізге дейінгі кең далаларда жауынгер, мал шаруашылығымен айналысқан, атқа мінуді меңгерген көшпелі тайпалар өмір сүрді. Ежелгі грек деректерінде бұл халықтар скифтер деп аталған, ал парсы және үнді деректерінде — сақтар деп көрсетілген. Тарихи тұрғыдан «скифтер» термині көбіне батыс тайпаларына (Қара теңіз маңы), ал «сақтар» — шығыс тайпаларына (Орталық Азия, Алтай) қатысты қолданылады.

Бұл тайпаларды ұқсас соғыс жүргізу тәсілдері, қару-жарақ пен ат әбзелдерінің түрлері, сондай-ақ қозғалыстағы жануарларды бейнелейтін скиф-сақ анималистік өнер стилі біріктірді. Скифтер мен оларға туыстас халықтарда жазу болмағанымен, олардан кейін қорғандар — қабір үстіне үйілген топырақ төбелер қалды.

Әлеуметтік құрылым және жерлеу дәстүрлері

Скиф қорғандарының биіктігі жерленген адамның әлеуметтік мәртебесіне байланысты болды. Ақсүйектердің қорғандары 20–25 метрге дейін жетіп, диаметрі 20 метрден асатын. Мұндай жерлеу орындарынан археологтар керамика, қару-жарақ, құрбандыққа шалынған жануарлардың, соның ішінде жылқылардың сүйектері мен шебер жасалған алтын әшекейлер табады. Қарапайым адамдарды кішігірім қорғандарға, аздаған жерлеу заттарымен немесе мүлде онсыз жерлеген.

Бұл айырмашылықтар скиф қоғамында әлеуметтік жіктелудің болғанын көрсетеді. Жақындағанға дейін элиталық мәртебенің қалай берілгені — жеке еңбегі арқылы ма, әлде мұрагерлікпен бе — белгісіз болып келген еді.

Генетикалық талдау және әулеттер

Жаңа зерттеу аясында скиф қорғандарына жерленген 85 адамның сүйектерінен алынған ежелгі ДНҚ талданды. Жерлеу байлығы мен қорған көлеміне қарай 38 адам ақсүйектерге, 47 адам қарапайым халыққа жатқызылды.

Элиталық жерлеулер арасында 1969–1970 жылдары Қазақстанда табылған, біздің дәуірімізге дейінгі VI–V ғасырларға жататын патшалық жерлеу кешеніндегі әйгілі «Есік алтын адамы» да бар. Оның киімі жануар бейнелері бар алтын пластиналармен көмкерілген, бас киімі де алтынмен әшекейленген. Жерлеу камерасынан төрт мыңнан астам алтын әшекей, қару-жарақ және белгісіз тілдегі жазуы бар күміс тостаған табылған. Бұл зерттеуде алғаш рет осы адамның геномдық талдауы жүргізіліп, оның темір дәуіріндегі сақтарға жататыны және, шамасы, ер адам болғаны анықталды.

Ақсүйектер арасындағы туыстық байланыстар

Элиталық және қарапайым жерлеулерден алынған геномдарды салыстыру нәтижесінде ақсүйектер арасында тығыз отбасылық байланыстар болғаны анықталды. Әр түрлі қорған кешендеріне, бір-бірінен алыс жерлерге жерленген жоғары әлеуметтік мәртебелі адамдар жиі бір-біріне туыс — әже, ата, немере, жиен және т.б. болып шықты.

Ақсүйектер арасындағы генетикалық әртүрліліктің төмендігі аристократия ішінде жақын туыстар арасында неке жиі болғанын көрсетеді. Бұл деректер әлеуметтік теңсіздік ежелгі көшпелі қоғамдарда да болғанын дәлелдейді: скифтерді патшалық әулеттер басқарған, ал жоғары мәртебе мұрагерлікпен берілген.