Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауында таралған жұмбақ індет миллиардтаған теңіз жұлдыздарын жойып жіберді. Он жылдан астам зерттеулерден кейін ғалымдар апаттың себебі Vibrio pectenicida бактериясы екенін анықтады — бұл көзге көрінбейтін жыртқыш, ол тұтас жағалау экожүйелерін өзгерте алады. Оның әсерінен теңіз жұлдыздарының денесінде жаралар пайда болып, олар сәулелерін жоғалтады да, ақырында мөлдір қалдықтарға айналып, еріп кетеді.

Індеттің себебін анықтау

Nature Ecology & Evolution журналында жарияланған соңғы зерттеу Vibrio pectenicida бактериясының FHCF-3 штаммы теңіз жұлдыздарының сарқылу ауруын тудыратынын растады. Бұл теңіз індеті бірнеше күн ішінде тұтас популяцияларды жойып жібере алады. 2013 жылдан бері аурудың таралуы Баха Калифорниядан Аляскаға дейін шамамен бес миллиард теңіз жұлдызының қырылуына әкеліп, экожүйелерде терең өзгерістер туғызды.

Ұзақ уақыт бойы жаппай қырылудың себебі жұмбақ болып келді. Алғашқы зерттеулер дэнсовирусқа бағытталған еді, бірақ ол сау теңіз жұлдыздарында да кездесетіні анықталды. Тек ғалымдар өлі тіндерді ғана емес, теңіз жұлдыздарының ішкі «қаны» — целом сұйықтығын зерттей бастағанда ғана, Vibrio pectenicida патогені табылды. Бұған дейін ол өлі организмдерде нашар сақталатындықтан көзге түспеген еді.

Эксперименттік дәлел

Келесі қадам — сау теңіз жұлдыздарын осы бактериямен жұқтыру болды. Бірнеше күн ішінде жануарларда табиғатта байқалатын белгілер — тіндердің тез жойылуы мен өлім — пайда болды. Бұл Vibrio pectenicida бактериясының сарқылу ауруын тудыратынын түпкілікті дәлелдеді.

Ашылудың маңызы мен қиындықтары

Себепті анықтау ғалымдарға індетпен күресудің нақты мақсатын береді. Теңіз омыртқасыздарының кураторы доктор Хью Картердің айтуынша, бұрын көптеген бәсекелес теориялар болған, енді кінәлі анықталған соң, мәселені шешу жолдарын іздеуге болады. Дегенмен, экожүйені толық қалпына келтіруге әлі жол алыс.

Қиындықтың бір бөлігі қоздырғыштың табиғатында жатыр. Vibrio туысының бактериялары — бөтен емес, теңізде ежелден мекендейтін, қоректік заттардың айналымы мен органиканың ыдырауында маңызды рөл атқаратын ағзалар. Қалыпты жағдайда олар тіпті теңіз организмдерінің саулығын қолдайды. Бірақ су жылынғанда, қоректік заттар көбейгенде немесе иелерінде стресс болғанда, олар қауіпті болып, тез таралып, жаппай қырылуға себеп болады.

Экожүйеге әсері

Бір қарағанда, теңіз жұлдыздарының жоғалуы елеусіз көрінуі мүмкін, бірақ жағалаудың өзгерісін көргенде оның маңызы айқын болады. Негізгі жыртқыштарсыз жағалау экожүйесінің балансы бұзылады: теңіз кірпілері бақылаусыз көбейіп, ламинария ормандарын жойып жібереді, толқындар күшейеді, әдеттегі тіршілік ырғағы бұзылады. Су астында басталған шығындар жағалауда да сезіледі.

Мұндай экологиялық күйзелістер тарихта бұрын да болған. Мысалы, ХХ ғасыр басында Йеллоустон ұлттық паркінде қасқырлар жойылған соң, бұғылар көбейіп, өсімдіктерді жеп, өзен жағалары шайылып, құндыздар жоғалып кеткен. Негізгі түр жоғалса, бүкіл экожүйе құрылымы өзгеруі мүмкін.

Қазір Тынық мұхит жағалауында осындай драма әлдеқайда ауқымды түрде қайталануда. Мұнда негізгі түр — күнбағыс теңіз жұлдызы (Pycnopodia helianthoides) — жағалау жыртқыштарының ең кең таралғандарының бірі еді. Індет басталғалы оның популяциясы 90%-дан астамға азайды, кейбір аймақтарда мүлде жоғалып кетті. Бұл жыртқыштарсыз күлгін теңіз кірпілері бақылаусыз көбейіп, ламинария ормандарын тасқа дейін жойып жіберді.

Жағалау ормандары мен климатқа әсері

Нәтижесінде — бұл аймақта бұрын-соңды болмаған суасты ормансыздануы орын алды. Ламинария ормандары — жай ғана әсем көрініс емес, балықтар үшін маңызды питомниктер, теңіз сүтқоректілері үшін азықтық алаңдар және жағалау экожүйесінің негізі. Олар көміртекті сіңіріп, климатты тұрақтандырады, жағалауды дауылдан қорғайды және эрозияны баяулатады. Тек Солтүстік Калифорнияда ғана осы өмірлік маңызды ормандардың 90%-дан астамы жоғалып, бұл балық шаруашылығына, теңіз құстарының колонияларына және жағалау суларының балансына қауіп төндіреді.

Қалпына келтіру жолдары

Енді себеп анықталған соң, қалпына келтіру мүмкіндігі пайда болды. Бұл оңай міндет емес, бірақ мысалы, Сиэтл аквариумында теңіз жұлдыздарын тұтқында өсіру бағдарламалары үздіксіз жұмыс істеп, табиғатқа сау дараларды қайтаруға тырысуда. Әр жаңа ұрпақ жағалау аймағының балансын қалпына келтіруге бір қадам жақындатады.

Бұл оқиға теңіз аурулары экожүйелерді орман өрті орманды немесе ауру егінді жойғандай қаңыратып тастай алатынын айқын көрсетеді. Енді себеп табылған соң, ғалымдар қалған популяцияларды қорғауға және Тынық мұхит жағалауының тірі инфрақұрылымын қалпына келтірудің ұзақ процесін бастауға назар аудара алады.