Триас кезеңінің соңында, шамамен 201 миллион жыл бұрын, ауқымды жанартау атқылаулары мен Пангея суперконтинентінің ыдырауымен байланысты жаппай жойылу орын алды. Бұл атқылаулар атмосфераға көп мөлшерде көмірқышқыл газының бөлінуіне әкеліп, жаһандық температураның 5–10 градусқа көтерілуіне себеп болды.

Өсімдік жамылғысының өзгеруі және қырықбуындардың таралуы

Планетаның жылынуы нәтижесінде ағаштар басым болған ормандар жойылды. Босап қалған аумақтарды қырықбуындар тез басып алып, кең саванна тәрізді ландшафттар қалыптастырды, әсіресе қазіргі Солтүстік-Батыс Еуропа аумағында. Зерттеулер көрсеткендей, қырықбуындармен жабылған бұл аймақтар өртке өте бейім болған, ал қырықбуындар өрттің таралуына негізгі отын қызметін атқарған.

Ежелгі өрттерді зерттеу әдістері

Бұл кезеңдегі орман өрттерінің белсенділігін талдау үшін ғалымдар төрт бұрғылау өзегінен алынған жақсы сақталған шөгінділерді зерттеді, олардың бірі Ұлыбританияда алынып, ұзындығы 640 метрге жеткен. Зерттеу барысында тас көмір мен өрт түтінінде түзілетін органикалық қосылыстардың (полициклді ароматты көмірсутектер, ПАК) мөлшері өлшенді. Бұл деректерді қазба тозаң мен споралар жазбаларымен салыстыру жойылу кезеңінің негізгі фазасында өрт белсенділігінің күрт артқанын және қырықбуындардың жаппай таралуымен сәйкес келгенін көрсетті.

Дәстүрлі индикаторлардың шектеулері және жаңа тәсіл

Дәстүрлі индикаторлардың, мысалы, ірі тас көмір кесектері мен ПАК-тың шектеулері бар: көмір ұсақ бөлшектерге ыдырауы мүмкін, ал ПАК алысқа таралып, геологиялық жазбада әрдайым сақталмайды. Осыған байланысты өрттерді бақылаудың жаңа әдісі — органикалық микрофоссилиялардың (тозаң мен споралар) түсінің өзгерісін талдау, яғни Палинноморфтардың Қараю Индексі әзірленді.

Әдетте органикалық микрофоссилиялар жерленгеннен кейін қысым мен температураның жоғарылауынан қарайып кетеді. Алайда зерттелген өзектерде ең ескі және терең үлгілер ашық түсті болып қалды, ал жойылу кезеңіндегі қазбалар қою қоңыр түске айналды. Жойылудан кейін түсі қайтадан бозғылт сарыға өзгерді. Бұл құбылыс барлық төрт өзекте байқалды, бұл тек жерлену процестерінің әсерін жоққа шығарады.

Талдау нәтижелері мен қорытындылар

Палинноморфтардың Қараю Индексі түсін RGB-спектр арқылы өлшейді, бұл әртүрлі қабаттар мен орындардан алынған үлгілерді сандық салыстыруға мүмкіндік береді. Өсімдіктердің жойылудан бұрын, кезінде және кейінгі тозаң мен спораларынан 15 000 өлшем жүргізілді. Салыстыру нәтижесінде қарайю кезеңі өрттің күшеюі мен қырықбуындардың жаппай таралуымен сәйкес келетіні анықталды.

Бұл кезеңдегі қырықбуындардың тез өсуі бірнеше факторларға байланысты болуы мүмкін: ормандардың жойылуы, топырақ эрозиясы, күшті парниктік жылыну және қайталанатын өрттер. Қырықбуындар бүлінген аумақтарды, әсіресе басқа өсімдіктер жойылған жерлерді, тез басып ала алады. Өрттен кейін өсімдіктер тамырларынан тез қалпына келіп, барған сайын үлкен аумақтарды қамтыды.

Қырықбуындардың өрт циклдеріне әсері

Қалың қырықбуын төсеніштері кеуіп, жаңа өрттер үшін тамаша отынға айналды. Жылдам таралатын түрлер кең қырықбуын саванналарын құрып, өрттің әрі қарай таралуына ықпал етіп, басқа өсімдіктерді ығыстырды. Осылайша, жойқын цикл қалыптасты: жылыну мен ормандардың жойылуы қырықбуындарға кеңістік ашты, ал қырықбуындар өз кезегінде жаңа өрттерге отын беріп, олардан кейін тез қалпына келді.

Ұзақтығы мен салдары

Бағалаулар бойынша, бұл өрт пен қырықбуындардың үстемдік еткен кезеңі кемінде 40 000 жыл, мүмкін 300 000 жылға дейін созылған. Мұндай цикл экожүйелерде ұзақ мерзімді өзгерістерге әкеліп, планетада төтенше жағдайлардың сақталуына ықпал етуі мүмкін.

Қорытынды

Климаттық өзгерістердің, ормандардың жойылуы мен қырықбуын сияқты оппортунистік түрлердің таралуының үйлесуі ұзаққа созылатын жойқын табиғи циклдердің қалыптасуына жағдай жасай алады.