Иттер мен қасқырлардың адам қорқынышының иісіне сезімталдығын зерттеу

---

Қорқыныш иісін қабылдау қабілеті

Иттер адамның қорқынышымен байланысты иісті сезе алады. Жақында ғана бұл қабілет мыңдаған жылдар бойы адаммен бірге өмір сүру барысында пайда болды ма, әлде одан әлдеқайда ертерек қалыптасты ма деген сұрақ ашық болып келді. Бұл мәселені анықтау үшін мамандар иттер мен қасқырлардың күйзеліс жағдайындағы адамдардың тер иісіне реакциясын салыстырды.

Сезімталдықтың пайда болу гипотезалары

Бұл қабілеттің шығу тегі туралы екі негізгі гипотеза бар. Біріншісі — адамның эмоциялық сигналдарын қабылдау қабілеті үйрету кезінде, яғни адам өзіне жақсырақ бейімделген жануарларды таңдаған кезде қалыптасты деп болжайды. Екінші гипотеза — мұндай қабілет қазіргі иттер мен қасқырлардың ортақ арғы тегінде болған және түрлер бөлінгеннен кейін де сақталған деп есептейді.

Эксперименттік тәсіл

Бұл гипотезаларды тексеру үшін Вена ветеринарлық медицина университетінің зерттеушілері үй иттерін емес, адамдармен кішкентайынан бірге өскен және үнемі байланыста болған қасқырларды салыстырды. Мұндай тәсіл өмірлік тәжірибенің әсерін азайтуға мүмкіндік берді: егер түрлер арасында айырмашылық байқалса, оны үйретудің салдары деп түсіндіруге болар еді. Ал егер реакция ұқсас болса, бұл қабілеттің ежелгі шығу тегін көрсетеді.

Экспериментке әртүрлі тұқымдағы 24 ит пен адамдар өсірген 11 сұр қасқыр қатысты. Иіс үлгілерін алу үшін 19 ерікті екі рет қолтық астынан тер сынамасын тапсырды: бірін бейтарап эмоциялық күйде, екіншісін көпшілік алдында сөйлеу және арифметикалық есептерді орындау арқылы күйзеліске түскеннен кейін. Еріктілердің күйзелісін растау үшін олардың мазасыздық деңгейі мен физиологиялық көрсеткіштері өлшенді.

Эксперимент барысы

Алынған үлгілер арнайы контейнерлерге салынып, жануарларға таңдау жасау ұсынылды. Иттің немесе қасқырдың жанында эксперимент жүргізуші адам болды, ол қай контейнерде қандай иіс бар екенін білмеді. Зерттеушілер жануарлардың ондаған мінез-құлық параметрлерін тіркеді: әр иістің жанында өткізген уақыты, таңдау жылдамдығы, адамға қарау жиілігі, бөлмені зерттеу және шешім қабылдаудан бас тарту жағдайлары.

Нәтижелер мен қорытындылар

Эксперимент нәтижесінде иттер де, қасқырлар да қорқыныш иісіне тап болғанда мінез-құлқын өзгертетіні анықталды. Жануарлар қорқыныш күйіндегі адамдардың тер иісіне айқын артықшылық немесе бас тарту көрсетпесе де, жалпы мінез-құлқы өзгерді: олар адамға жиі назар аударып, таңдау алдында көбірек кідіріп, шешім қабылдаудан жиі бас тартты.

Түрлер арасындағы жалғыз маңызды айырмашылық — иттер сынақты ерте аяқтап, эксперимент алаңынан кетуге бейім болды, ал адамдармен әлеуметтенген қасқырларда мұндай үрдіс байқалмады. Бұл үйретуден кейін қалыптасқан мінез-құлық стратегияларындағы айырмашылықты көрсетуі мүмкін: иттер белгісіз жағдайлардан қашуға бейім, ал қасқырлар қоршаған ортаны зерттеуді жалғастырады.

Зерттеудің басты қорытындысы — иттер мен қасқырлардың қорқыныш иісіне сапалық реакциясы бірдей болды. Бұл эмоциялық күймен байланысты иіс сигналдарына сезімталдық тек үйрету нәтижесінде ғана пайда болмағанын көрсетеді. Ең ықтимал нұсқа — мұндай қабілет қазіргі иттер мен қасқырлардың ортақ арғы тегінде болған және екі түрде де сақталған.

Зерттеудің шектеулері

Экспериментке жабайы қасқырлар емес, адамдармен кішкентайынан бірге өскен және адамдармен тығыз қарым-қатынасқа үйренген қасқырлар қатысты. Сондықтан нәтижелерді жабайы қасқырлар популяциясына тікелей қолдануға болмайды. Сонымен қатар, зерттеу адамның тер құрамындағы қандай химиялық заттар жануарлар үшін сигнал болатынын және мұндай реакция қаншалықты әмбебап екенін анықтауға мүмкіндік бермеді.

Нәтижелердің маңызы

Шектеулерге қарамастан, алынған деректер иттердің адам эмоцияларының иісіне реакция беру қабілеті бұрын ойлағаннан әлдеқайда ежелгі болуы мүмкін екенін көрсететін ең сенімді дәлелдердің бірі болып табылады. Егер бұл қорытындылар расталса, адам мен ит арасындағы тығыз қарым-қатынасқа эволюциялық алғышарттар үйрету процесіне дейін-ақ қалыптасқанын білдіреді.