Ұзақ уақыт бойы көбелектердің иіс сезу мүшелері тек мұртшаларында ғана орналасқан деп есептелді. Алайда соңғы жылдары жәндіктердің денесінің басқа бөліктерінде де иіс сезу рецепторлары табылды. Жақында жүргізілген зерттеулер Manduca sexta темекі көбелегінің қанаттары да иіс сезу мүшесі ретінде жұмыс істей алатынын, яғни көбелек жұмыртқалайтын өсімдіктерге тән ұшпа заттарды анықтай алатынын көрсетті.

Жәндіктердің иіс сезу жүйесі туралы түсініктердің кеңеюі

Дәстүрлі түрде жәндіктердің негізгі иіс сезу мүшесі мұртшалары деп саналды. Алайда соңғы онжылдықтарда иіс сезу рецепторларының гендері ауыз мүшелерінде, аяқтарда, жұмыртқа салғышта және қанаттарда да анықталды. Бұл жаңалықтар жәндіктердің иіс сезу жүйесі бұрын ойлағаннан әлдеқайда күрделі әрі бүкіл денеге таралғанын көрсетеді.

Қанаттардың иіс сезу қабілетін зерттеу

Германиядағы Макс Планк Қоғамының Химиялық экология институтының биологтар тобы темекі көбелегінің қанаттарының иіс сезу қызметіне арналған зерттеу жүргізді. Бұл көбелек түрі нейробиологиялық және экологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Зерттеу нәтижелері Journal of Experimental Biology журналында жарияланды.

Эксперимент барысында қанаттың беті микроскоппен зерттелді. Қанаттың шеттерінде қозғалмалы түктер мен кейде ұшында тесігі бар ерекше қылшықтар табылды, бұл иіс сезу рецепторларына тән белгі. Бұл қылшықтардың бүкіл беті тесіктермен жабылған, бұл ұшпа молекулалардың жүйке ұштарына өтуіне мүмкіндік береді.

Генетикалық талдау және функционалдық сынақтар

Қанат жасушаларының генетикалық талдауы басқа жәндіктерде аминдер мен қышқылдарды қабылдауға жауап беретін ерекше иіс сезу рецепторларының гендерінің белсенділігін көрсетті. Ал мұртшаға тән негізгі иіс сезу рецепторының гені қанаттарда анықталмады. Бұл қанаттардың иісті қабылдаудың өзіне тән, тәуелсіз механизмі бар екенін білдіреді.

Бұл деректерді растау үшін оқшауланған қанатқа түрлі иістер әсер етілді. Электрлік сигналдар тек екі қосылыс — пирролидин мен пиперидин әсер еткенде ғана тіркелді. Бұл заттар — көбелек жұмыртқалайтын алқа тұқымдас өсімдіктердің шырынында болатын ұшпа аминдер.

Қорытынды

Эксперимент нәтижелері қанат шетіндегі қылшықтар алынып тасталса да, иіске реакция сақталатынын көрсетті. Бұл иіс сезу қылшықтары қанаттың бүкіл бетіне, тіпті қабыршақтардың астына да таралуы мүмкін екенін білдіреді. Осылайша, темекі көбелегінің қанаттары иісті танудың өзіндік механизмі бар дербес иіс сезу мүшесі ретінде жұмыс істейді.