Адамның ең жақын туыстары — шимпанзелер — үнемі тағаммен бірге алкоголь алады. Зерттеушілер бұл приматтардың күн сайын шіріген жемістерді жей отырып, қанша этанол тұтынатынын анықтады. Бұл жаңалық адамның алкогольге бейімділігінің тамырына жаңа көзқарас береді және Homo sapiens пен этанол арасындағы байланыс бұрын ойлағаннан әлдеқайда терең әрі көне екенін көрсетеді.

Алкогольге құмарлықтың эволюциялық тамырлары

Алкогольге құмарлықтың терең эволюциялық негіздері бар деген идея ғылыми ортада 20 жылдан астам уақыт бойы талқыланып келеді. Приматтарды еркіндікте және табиғатта бақылау барысында адамтәрізді маймылдардың кейде ашыған жемістерді жеп, жеңіл масаю белгілерін көрсететіні анықталды. Бұл бақылаулар «мас маймыл» гипотезасының негізіне айналды.

2000-жылдардың басында америкалық биолог Роберт Дадли приматтардың этанолдың иісі мен дәміне тартылуы оларға ең піскен, калориясы мол және дәмді жемістерді табуға көмектеседі деген гипотеза ұсынды. Жемістердің бетінде және жұмсағында ашытқылар мен басқа микроағзалар өмір сүреді, олар жеміс зақымданғанда немесе шірігенде қантты этанолға айналдырады. Ғалымның пікірінше, алкогольдің иісі мен дәмін сезу қабілеті эволюциялық артықшылық болуы мүмкін.

Алайда бұл гипотезада нақты сандық деректер жетіспеді: ғалымдар жабайы приматтардың табиғи рационында қанша алкоголь бар екенін білмеді. Бұл деректерсіз идея тек қызықты болжам болып қала берді, ал қарсыластар маймылдар ашыған жемістерді сирек әрі кездейсоқ жейді деп көрсетті. Мұны табиғатта тексеру жақында ғана мүмкін болды.

Жаңа зерттеу: шимпанзелер қанша алкоголь алады

Калифорния университетінен Алексей Маро бастаған халықаралық биологтар мен приматологтар тобы бұл сұраққа жауап іздеуге кірісті. Зерттеушілер Угандадағы Кибале және Кот-д’Ивуардағы Таи ұлттық парктерінде мекендейтін екі шимпанзе тобына барды.

Алдымен фототұзақтардың көмегімен ғалымдар әр популяциядағы маймылдардың қай жемістерді ұнататынын анықтады. Содан кейін сол жемістердің үлгілері жиналды, оларды шимпанзелер күн бойы жеген. Ағаштардың биігінде өсетін жемістер үшін жақында жерге түскен және сыртқы түрінен тануға болатындары ғана алынды.

Рационды талдау қызықты айырмашылықтарды көрсетті: Угандалық шимпанзелер Ficus mucuso інжір ағашының піскен жемістерін ұнатса, Кот-д’Ивуарлық туыстары Parinari excelsa мәңгі жасыл ағашының қара өрікке ұқсас жемістерін жегенді жөн көреді. Бұл жемістерді пілдер де жақсы көреді, олар да ашыған жемістерді іздеп жейді.

Рациондағы этанол мөлшері

Жиналған үлгілердің зертханалық талдауы барлық жемістерде этанолдың 0,3–0,4 пайыз концентрацияда бар екенін көрсетті. Спирттің салыстырмалы түрде төмен мөлшеріне қарамастан, шимпанзелер күніне өз дене салмағының шамамен 10 пайызына тең жеміс жұмсағын жейді. Сондықтан әр жемістегі аздаған алкоголь мөлшері күн соңында елеулі дозаға айналады.

Есептеулер бойынша, әр маймыл күніне орта есеппен 14 грамм таза этанол тұтынады. Салыстыру үшін: 125 мл, 12,5% күшті шарап бокалында шамамен 12 грамм алкоголь бар. Шимпанзенің орташа салмағы 40 кг (адамда — шамамен 70 кг), сондықтан бұл дене салмағына шаққанда күніне екі бокал шарапқа тең.

Ашылудың адамды түсінудегі маңызы

Бұл жаңалық адамдарға тікелей қатысты. Адам мен шимпанзенің эволюциялық тармақтары миллиондаған жыл бұрын бөлінгенімен, ата-бабаларымыз ұқсас ортада өмір сүріп, ұқсас тағаммен қоректенген. Зерттеу нәтижелері ежелгі гоминидтер де табиғи жолмен пайда болған алкогольді тұрақты әрі елеулі мөлшерде тұтынғанын көрсетеді.

«Мас маймыл» гипотезасы расталды: жемістер арқылы алкогольдің тұрақты әсері ата-бабаларымызда терең нейробиологиялық байланыс қалыптастырған болуы мүмкін. Ми спирттің дәмі мен иісін марапатпен — құнды қанттар мен калорияларды табумен байланыстыра бастады. Бұл көне бағдарлама адамға мұра болып қалып, неге адамда алкогольдік сусындарға құмарлық пайда болатынын, барлық жағымсыз салдарына қарамастан, түсіндіре алады.

Адам мен шимпанзе арасындағы маңызды айырмашылықтар

Дегенмен, ғалымдар маңызды айырмашылықты атап өтеді: шимпанзелер алкогольді тек тағаммен бірге алады, оны арнайы іздемейді және сусын дайындамайды. Ал адам саналы түрде алкогольді табиғатта кездеспейтін концентрацияда жасап, тұтынады. Шимпанзе үшін алкоголь — рационның кездейсоқ бөлігі, ал адам үшін — саналы таңдау. Сондықтан адамдарда алкоголизм мәселесі пайда болды, ал адамтәрізді маймылдарда ондай жоқ.

Болашақ зерттеулердің перспективалары

Шимпанзе ағзасында алкогольдің қалай сіңірілетінін және олар ашыған жемістерді әдейі таңдай ма, соны дәлірек түсіну үшін Алексей Маро ерекше тәжірибе жүргізді: ол маймылдардың зәр үлгілерін ағаштардың астында қолшатырмен қорғана отырып жинады. Бұл үлгілерді талдау әлі жалғасуда және одан да нақты мәліметтер беруі мүмкін.

Көптеген мамандар Маро тобының жұмысын жоғары бағалап, бұл жабайы приматтардың күнделікті спирт тұтынуын сандық тұрғыда алғаш рет бағалаған зерттеу екенін атап өтті.

Зерттеу нәтижелері Science Advances журналында жарияланды.