Венераның бетінің астында, ыстық қыртыстың астарында, лаваның ағыстарымен қалыптасқан кең жерасты туннельдері табылды. Бұл қорытындыға халықаралық планетологтар тобы архивтік деректерді зерттеу арқылы келді. Бұл құрылымдардың көлемі соншалықты үлкен болып шықты, ғалымдар мұндай нәрсені кездестіреміз деп күтпеген еді.

Лава түтіктері қалай түзіледі

Лава түтіктері — бұл вулкан атқылауы кезінде лаваның ағыстары біркелкі суымаған кезде пайда болатын табиғи жерасты туннельдері. Ыстық лава вулкан баурайымен ағып жатқанда, оның сыртқы қабаты ауа мен жер бетімен жанасудан тез қатаяды да, қатты қыртыс түзіледі. Осы қыртыстың астында лава сұйық күйінде ағып, қозғала береді, ал қыртыс табиғи оқшаулағыш қызметін атқарады. Атқылау аяқталған соң, лаваның негізгі бөлігі ағып кетеді де, ішінде бос кеңістік — қатқан лаваның туннелі, яғни лава түтігі қалады. Мұндай түтіктердің өлшемдері әртүрлі: тар өткелдерден бірнеше метр биіктіктегі және жүздеген метрден ондаған километрге дейін созылатын кең күмбездерге дейін болуы мүмкін.

Күн жүйесіндегі лава түтіктері

Осындай құрылымдар Жерде жақсы белгілі, мысалы, Гавай аралдарында және Исландияда кездеседі. Ұқсас қуыстар Күн жүйесінің басқа денелерінде де, атап айтқанда Ай мен Марста да табылған. Төмен гравитациялы шағын аспан денелерінде түтіктер өте кең әрі биік болуы мүмкін, өйткені тас күмбездерге түсетін салмақ аз болады және олар сирек құлайды. Айдағы лава түтіктері соншалықты үлкен, олар болашақ колонизаторлар үшін радиациядан, температура айырмашылығынан және микрометеориттерден қорғайтын ықтимал баспана ретінде қарастырылады.

Венера: күтпеген ауқым

Венера массасы мен өлшемі жағынан Жердің «егізі» деп саналады, сондықтан онда да лава түтіктері Жердегідей болады деп болжанған. Алайда, тығыз бұлттармен жабылған планетаны ондаған жылдар бойы бақылау тек осындай құрылымдардың бар екеніне ишара ғана берген. Орбиталық аппараттардың радарлық суреттерінде ғалымдар алып вулкандардың баурайында ирек сызықтармен тізбектелген жұмбақ шұңқырлар мен ойыстарды байқаған. Бұл құрылымдар жасырын лава арналарының ізі ме, әлде тектоникалық жарықтар сияқты басқа процестердің нәтижесі ме деген сұрақ туындады. Жақында ғана бұл сұраққа нақты жауап болмаған еді.

Жаңа ашылу: лава түтіктерінің дәлелі

Падуя университетінің (Италия) Барбара Де Тоффоли жетекшілік еткен халықаралық планетологтар тобы Венерада лава түтіктерінің бар екеніне алғашқы бұлтартпас дәлелдер ұсынды. Бұл нәтижелер 2025 жылдың қыркүйегінде Хельсинкиде өткен Europlanet Science Congress ғылыми конференциясында жарияланды.

Зерттеушілер Венераға арналған бұрынғы миссиялардың радиолокациялық суреттері мен егжей-тегжейлі топографиялық карталарын мұқият талдады. Негізгі назар диаметрі 100 километрден асатын ірі вулкандарға аударылды. Ғалымдар жеке шұңқырларды емес, олардың жүйелерін — жерасты қуыстарын көрсетуі мүмкін ұзын тізбектерді іздеді.

Бұл әдіс сәтті болды: осындай құрылымдардың төрт мысалы табылды, барлығы да қалқанды вулкандардың баурайында, бұрын қуатты лава ағыстары аққан жерлерде орналасқан. Бұл шұңқыр тізбектеріне балама геологиялық түсініктеме табылмады — олар тектоникалық жарықтармен немесе қыртыстың созылуымен байланысты емес. Әрбір деталь олардың лава түтіктері екенін көрсетті: құрылымдар вулкан баурайының ең тік бөліктерімен, яғни лава ағып өтетін табиғи жолмен сәйкес келеді, ал олардың орналасуы ирек, бұл лава ағыстарына тән. Ойыстардың тереңдігі мен ені арақатынасы басқа планеталардағы құлаған түтіктердің параметрлеріне дәл келеді.

Неліктен венералық түтіктер соншалықты үлкен?

Бұл құрылымдардың басты жаңалығы — олардың ауқымы. Венераның жерасты қуыстарының көлемі, құлаған тізбектердің ұзындығы бойынша есептелгенде, Айдағы түтіктердің көлемімен салыстырылады, ал Венера массасы мен гравитациясы бойынша Жерге жақын, онда түтіктер әлдеқайда кіші. Бұл бұрынғы түсініктерге қайшы: лава түтіктерінің өлшемі планетаның гравитациясына тікелей байланысты деп есептелген — гравитация әлсіз болса, туннельдер кеңірек болады. Жерде түтіктер ең кішкентай, Марста — ірірек, Айда — алып. Венера бұл ережеге бағынуы тиіс еді, бірақ жаңа деректер керісінше екенін көрсетті.

Ғалымдар Венерада гравитация әсерінен басым түсетін ерекше фактор бар деп болжайды. Бұл себеп — экстремалды жағдайлар: Венера бетінде атмосфералық қысым Жердегіден ондаған есе жоғары, ал температура 470°C-қа жетеді. Мұндай физикалық орта лаваның қасиеттерін түбегейлі өзгертеді. Басқа планеталарда лава мен эрозия түтіктің түбін қатты ойып, оны тереңдетеді. Ал Венерада орасан зор қысым туннельдерді жоғарыдан басып, оларды аса терең емес, бірақ кең әрі берік етеді.

Ашылудың маңызы және зерттеу болашағы

Табылған қуыстар көлемі жағынан Айдағы түтіктерден кем түспейді, тіпті Жердегі ұқсастарына қарағанда әлдеқайда үлкен. Бұл Венерада Күн жүйесіндегі ең ірі лава түтіктерінің бірі болуы мүмкін екенін, олардың көлемі Айдағы түтіктермен салыстыруға болатынын білдіреді.

Бұл жаңалық Венераны болашақта зерттеу үшін маңызды. Планетаға жаңа миссиялар дайындалып жатыр, олардың ішінде еуропалық EnVision аппараты бар, оны 2031 жылдың желтоқсанында ұшыру жоспарланған. Бұл аппаратта Subsurface Radar Sounder радары орнатылады, ол Венера бетінің астына жүздеген метрге дейін «қарай» алады. Бұл құрал түтіктердің өзін анықтап, олардың ішкі құрылымын зерттеп, ашылуды растауға мүмкіндік береді.