Сауд Арабиясының солтүстігіндегі үңгірлерде ғалымдар гепардтардың қалдықтарын тапты. Бұл қалдықтар ерекше табиғи жағдайлардың — тұрақты температура мен төмен ылғалдылықтың арқасында жақсы сақталған. Бұл жаңалық аймақтағы жыртқыштардың тарихына жаңа көзқарас береді.

Гепардтар: жойылып бара жатқан жыртқыштар

Гепардтар (Acinonyx jubatus) — мысық тұқымдасына жататын, жер бетіндегі ең жылдам сүтқоректілер. Алайда, олардың саны аңшылық, табиғи мекендеу ортасының жойылуы және заңсыз жануар саудасы салдарынан күрт азайып келеді. Араб түбегінде гепардтар өткен ғасырда толықтай жойылып кеткен. Бүгінде табиғатта тек бір түрі ғана сақталған, ол төрт генетикалық тармаққа бөлінеді.

Ең көп таралғаны — оңтүстік африкалық гепард (Acinonyx jubatus jubatus). Солтүстік-шығыс (Acinonyx jubatus soemmeringii) және солтүстік-батыс африкалық гепардтар (Acinonyx jubatus hecki) тек шағын, оқшау топтарда ғана кездеседі. Азия гепарды (Acinonyx jubatus venaticus) жойылу алдында тұр — бірнеше дарасы тек Иранда ғана қалған. Сауд Арабиясындағы үңгірлерден табылған жаңа олжа мыңдаған жыл бұрын Арабияда қай түрлердің өмір сүргенін анықтауға көмектеседі.

Лауга үңгірлеріндегі ерекше табыс

2022 және 2023 жылдары Эр-Риядтағы Ұлттық жабайы табиғат орталығының Ахмед Буга бастаған биологтар тобы елдің солтүстігіндегі Лауга үңгір жүйесін зерттеді. Бұл жер асты карсты қуыстарында 54 гепардтың қалдықтары, оның ішінде жеті мумия табылды. Қалдықтардың жасы 100-ден 4000 жылға дейінгі аралықта.

Мумиялардың жақсы сақталуы үңгірлердің ерекше микроклиматына байланысты: тұрақты температура мен төмен ауа ылғалдылығы табиғи мумиялану үшін тамаша жағдай жасап, ыдырау процесін тоқтатып, жануарлардың жұмсақ тіндерін сақтап қалған.

Гепардтардың үңгірлерде пайда болуының жұмбағы

Гепардтардың бұл жер асты қуыстарына қалай түскені әлі белгісіз. Әдетте бұл жыртқыштар үңгірлерді тұрақты мекен немесе олжасын жасыратын орын ретінде пайдаланбайды. Зерттелген бес үңгірде су көздері болмаған. Қалдықтардың көпшілігі, соның ішінде мумиялар, тек бір үңгірден табылған, оған тек карсты шұңқыр арқылы түсуге болады. Ғалымдардың пайымдауынша, гепардтар бұл тұзаққа кездейсоқ түсіп, шыға алмай қалған болуы мүмкін. Гепардтардан бөлек, үңгірлерден қасқыр, жолақты гиена, газель және қызыл түлкінің сүйектері де табылған, бұл тұзақтың әртүрлі жануарлар үшін қауіпті болғанын көрсетеді.

Қаза тапқан гепардтардың жасы ерекше қызығушылық тудырды. 20 бас сүйекті зерттегенде, алтауы ересек дараларға, қалғандары алты айдан 24 айға дейінгі жас жануарларға тиесілі екені анықталды. Сондай-ақ тоғыз күшіктің қалдықтары табылды. Бұл ересек ұрғашы гепардтардың үңгірлерді ұрпағына қауіпсіз баспана, өзіндік «босану үйі» мен «балабақша» ретінде пайдаланған болуы мүмкін деген ойға жетелейді.

Үңгірлердің қазіргі тұрғындары

Фототұзақтар деректері қазіргі уақытта бұл үңгірлерді қасқырлар белсенді пайдаланып жүргенін көрсетті. Биологтардың пікірінше, бұл зерттелген үңгірлердің кейбірі, тіпті барлығы, гепардтар дәуірінде де қолжетімді болғанын білдіреді. Жыртқыштар бұл үңгірлерге мақсатты түрде кірген болуы да мүмкін.

Генетикалық талдау және жаңа жаңалықтар

Арабияда жойылып кеткен гепард популяциясы туралы көбірек білу үшін Буга тобы үш үлгінің генетикалық талдауын жүргізді. Мумиялардың ең жасы, шамамен 100 жыл бұрын өлгені, генетикалық тұрғыдан азиялық түрге жақын болып шықты, бұл таңқаларлық емес — қазіргі ең жақын популяциясы Иранда мекендейді.

Алайда, жасы 3000 және 4000 жылдық екі көне үлгінің талдауы күтпеген нәтиже берді: олар солтүстік-батыс африкалық түрге ұқсас болып шықты. Бұл түрдің қазіргі Сауд Арабиясы аумағында бірнеше мың жыл бұрын өмір сүргенін дәлелдейді.

Зерттеу нәтижелері Research Square препринт платформасында жарияланды.