Германияда жүргізілген тәжірибе жылы жарық шығаратын шамдардың суық жарық көздеріне қарағанда жәндіктерді әлдеқайда аз тартатынын көрсетті. Екі жыл бойы зерттеу табиғи саябақта орналасқан алты теміржол станциясында өтті. Нәтижесінде суық шамдарды жылы шамдарға ауыстыру жасанды жарықтан түнде ұшатын жәндіктердің қырылуын шамамен екі есе азайтты.

Жәндіктер санының жаһандық азаюы

Соңғы онжылдықтарда әлем бойынша бунақденелілер популяциясының айтарлықтай азаюы байқалуда. Мысалы, 2017 жылы Германияда жүргізілген зерттеу 27 жыл ішінде ұшатын жәндіктердің биомассасы 75%-ға төмендегенін анықтады. Осындай үрдістер басқа елдерде де расталды. Жәндіктердің жаппай жойылуы тозаңдандырғыштардың жоғалуына, қоректік тізбектердің бұзылуына және экожүйелердің қалыпты жұмыс істеуіне қауіп төндіреді.

Жәндіктер санының азаюының негізгі себептері – пестицидтерді қолдану және табиғи мекендеу ортасының жоғалуы. Қосымша факторлардың бірі – жасанды түнгі жарық (ALAN), ол түнгі көбелектер мен қоңыздар сияқты жәндіктердің бағдарын бұзады, олар ай мен жұлдыздарды навигация үшін пайдаланады. Көше шамдары олардың бағытын шатастырып, жарық көзі айналасында ұзақ айналуға мәжбүр етеді, бұл шаршау мен өлімге әкеледі.

Жарық спектрінің жәндіктерге әсері

Жәндіктер үшін ең қауіптісі – шамамен 4000 Кельвин температурадағы суық ақ жарық, оның құрамында қысқа толқынды көк спектр бар, ал жәндіктердің фасетті көздері оған өте сезімтал.

Зерттеу барысында үш түрлі шам сыналды: жоғары қысымды натрий шамдары (HPS, 2000 К), стандартты ақ жарықдиодтар (4000 К) және жылы янтарь түсті, көк спектрі төмендетілген тәжірибелік жарықдиодтар (1800 К). Платформаларда 36 жәндік ұстағыш орнатылып, олар тек түнде автоматты түрде ашылып, күндізгі түрлерді есепке алмауға мүмкіндік берді.

Тәжірибе нәтижелері

Талдау көрсеткендей, жылы жарықдиодтар (1800 К) бірінші жылы стандартты ақ шамдарға (4000 К) қарағанда 45% аз жәндікті тартты: бір аптада бір ұстағышқа орта есеппен 96 жәндік, ал ақ шамдарда – 175. Екінші жылы айырмашылық 51%-ға дейін өсті – 25 жәндікке қарсы 51, ал тартылған жәндіктердің биомассасы төрт есеге жуық азайды.

Ескі сары-қызғылт натрий шамдары (HPS) төмен түсті температурасына қарамастан, жәндіктер үшін суық ақ жарықдиодтар сияқты тартымды болып шықты. Бұл натрий шамдарының қатты қызуымен байланысты, ал жылу маса сияқты қан сорғыш жәндіктерді тартады.

Қорытындылар мен практикалық шаралар

Тәжірибе түнгі жәндіктердің жаппай қырылуын көше шамдарының сәуле спектрін өзгерту арқылы айтарлықтай азайтуға болатынын растады. Зерттеу нәтижесінде алты теміржол платформасында жаңа жылы жарық шамдары орнатылды.