Айдың арғы бетінде қыртысы әлдеқайда қалың, ал сирек кездесетін элементтердің мөлшері өте төмен. Қытайлық планетологтың пікірінше, бұл Жердің әсерімен байланысты, оны біз әлі күнге дейін айдың «күлгін жарығы» құбылысы ретінде ашық түндерде байқай аламыз.

Айдың арғы бетін ашу

1959 жылы кеңестік «Луна-3» аппараты алғаш рет Жердің табиғи серігінің арғы бетін суретке түсірді, бұл нағыз сенсацияға айналды. Суреттер бірден Айдың бұл бөлігінің Жерден көрінетін бетімен айтарлықтай айырмашылығын көрсетті: қара базальтты теңіздердің дерлік болмауы және кратерлердің көптігі. Сонымен қатар, арғы беттегі қыртыс ондаған километрге қалың екені және сирек радиоактивті элементтер негізінен көрінетін бетте шоғырланғаны анықталды.

Ай қыртысының құпиялары

Бұл айырмашылықтар ғылыми зерттеулердің нысанына айналды және олар бүгінге дейін жалғасуда. Гипотезалардың бірі бойынша, Ай қалыптасқаннан кейін көп ұзамай оның арғы бетіне ірі аспан денесі құлап, толықтай жойылып, өз затымен дерлік бүкіл жарты шарды жапқан. Осы оқиғаның ізі ретінде Оңтүстік полюс — Эйткен бассейні, Айдағы ең үлкен және ең көне кратер саналады.

Жердің әсері туралы жаңа гипотеза

Жақында Хэнань педагогикалық университетінің Физика мектебінен Лю Вэньшуай басқа нұсқаны ұсынды. arXiv.org сайтындағы мақаласында ол Айдың қазіргі келбеті көп жағдайда Жердің әсерімен, әрі өте ерекше жолмен қалыптасқанын алға тартты. Ғалымның пікірінше, басты рөлді жас әрі ыстық Жерден тараған жылу атқарған. Ғарышта атомдар өте сирек кездеседі және бір-бірімен дерлік байланыспайды, сондықтан планеталар арасындағы кеңістік жылуды тікелей өткізбейді.

Жылу берілу механизмі

Зерттеушінің айтуынша, жылу сәуле арқылы берілген — біз бүгін «айдың күлгін жарығы» деп атайтын құбылыс. Бұл әсер жарты ай фазасында Ай дискісінің Күн жарығы түспеген бөлігі Жерден шағылысқан жарықтың арқасында әлсіз көрінгенде байқалады.

Қазіргі кезде бұл жарық өте әлсіз және физикалық әсер етпейді. Алайда 4,5 миллиард жыл бұрын қызған Жерден қуатты инфрақызыл, яғни жылулық сәуле тараған.

Ай құрылымына әсері

Жерге үнемі қараған Ай беті қызды, бұл заттардың қозғалысын тудырды: магма көтеріліп, көрінетін бетке жайылып, біртіндеп арғы бетке де тарады. Суық жағдайда арғы бетте зат тез қатайып, қыртысты қалыңдатты.

Радиоактивті элементтерге келсек, бұл гипотеза бойынша кері процесс жүрген. Бастапқыда олар қыртыс затынан тығыз әрі ауыр болғандықтан, гравитация әсерінен Айдың тереңіне батып кетуге ұмтылды. Қалың қыртысты арғы бетте олар қыртыстан өте алмады, сондықтан біртіндеп батып кету оңай болған көрінетін бетке қарай ығысты.

Ашық сұрақтар

Дегенмен, радиоактивті элементтер неге Айдың арғы бетіндегі Оңтүстік полюс — Эйткен бассейнінде кездеседі деген сұрақ ашық күйінде қалып отыр. Мүмкін, бұл элементтердің бір бөлігі қалың қыртыстың астына «ағып» кеткен болар, ал аспан денесінің құлауы қыртысты тесіп, терең қабаттарды ашқан шығар.