Айдың көрінетін бетінде орналасқан ең ірі соққы кратерлердің бірі — Ясность теңізі (Mare Serenitatis) — бұрын ойлағаннан 300 миллион жылға үлкен болып шықты. Бұл қорытындыға ғалымдар 1972 жылы «Аполлон-17» миссиясының астронавттары Жерге жеткізген ай тасының талдауынан кейін келді. Бұл жаңалық Күн жүйесінің ерте тарихы туралы түсініктерді қайта қарауға себеп болуы мүмкін.

Кеш ауыр бомбалау гипотезасына қайта көзқарас

Кеш ауыр бомбалау гипотезасына сәйкес, Айда, сондай-ақ Жерде, Меркурийде, Шолпанда және Марстағы ірі кратерлер 4,1–3,8 миллиард жыл бұрын болған күшті метеориттік соққылар нәтижесінде пайда болған. Бұған дейін Ясность теңізі шамамен 3,9 миллиард жыл бұрын, осы кезеңде қалыптасты деп есептелген еді.

Ясность теңізінің жасына жаңа көзқарас

Ғалымдар «Аполлон-17» астронавттары 1972 жылдың желтоқсанында Ясность теңізінің шетінде тапқан 76535 үлгісін зерттеп, Geophysical Research Letters журналында жариялаған еңбектерінде бұл ай кратері шамамен 4,25 миллиард жыл бұрын, яғни бұрынғы болжамнан 300 миллион жыл ертерек қалыптасқанын анықтады.

Ай тасының ерекшеліктері

Салмағы небәрі 155 грамм болатын бұл үлгі троктолит — негізінен плагиоклаз бен оливиннен тұратын сирек тау жынысы. Изотоптық және минералогиялық талдаулар тастың Ай қыртысының тереңінде, 58 километрге дейінгі тереңдікте, шамамен 850°C температурада кристалданғанын және жүздеген миллион жыл бойы баяу суығанын көрсетті. Мұндай тереңдіктен көтерілген жыныстарға тән күшті соққы қысымының белгілері бұл үлгіде байқалмаған, бұл ерекше жағдай.

Тас қалай бетке шықты

Мұндай «зақымданбаған» тастың Ясность теңізінің бетіне қалай шыққанын түсіну үшін, АҚШ-тың Ай-планеталық институтынан Эван Бьоннес басқаратын зерттеу тобы iSALE коды негізіндегі компьютерлік модельдеуді қолданды. Бұл әдіс соққы кратерлерінің түзілу динамикасын қайта жасауға мүмкіндік береді. Нәтижелер көрсеткендей, алып астероид соққысынан кейін терең қабаттар бетке «қалқып шығуы» мүмкін. Ясность теңізі жағдайында көтерілген материалдың көлемі шамамен 140 000 текше километрді — барлық лақтырылған жыныстың 2%-ын құрады. Дәл осы массада 76535 сияқты үлгілер болуы мүмкін. Бұл тастың жасы — 4,25 миллиард жыл — көршілес Жаңбыр теңізі (Mare Imbrium) аймағынан жиналған және сол миссиямен Жерге жеткізілген жыныстардан әлдеқайда үлкен.

Жаңалықтың салдары

Бұл жаңалықтың ауқымды салдары бар: егер Ясность теңізі шынымен 4,25 миллиард жыл бұрын қалыптасқан болса, онда Айдағы ең ірі соққы кратері — Оңтүстік полюс — Эйткен бассейні — одан да көне, яғни 4,33 миллиард жыл болуы мүмкін. Ғалымдар екі бассейн арасындағы байланысты олардың орналасуымен емес, соққылардың салыстырмалы хронологиясымен түсіндіреді: ең ірі бассейндер ерте соққылармен, ал кішіректері кейінірек пайда болған. Бұл жаңалық бүкіл ай хронологиясын өзгертеді және Жер мен оның серігінің ғана емес, Күн жүйесіндегі басқа да тас планеталардың ерте тарихы мен эволюциясын қайта қарауға мәжбүр етеді.