Аяғынан айырылған кесіртке алғашында үмітсіз көрінеді: аяқтың жоқтығы азық табуды, көбеюді қиындатып, жыртқыштарға осал етеді. Алайда халықаралық ғалымдар тобының жаңа зерттеуі бұл жағдайдың соншалықты біржақты еместігін көрсетті. Бауырымен жорғалаушылар жарақаттан кейін тек тірі қалып, қалпына келіп қана қоймай, жарақаттарына бейімделіп, жақсы физикалық күйін сақтай алады.

Жарақатқа күтпеген төзімділік

Биологтар жарақат алған жануарлардың табиғи сұрыпталу заңдарына қарамастан, жабайы табиғатта тірі қалатын жағдайларын бұрыннан бақылап келеді. Мысалы, Канададағы Конкордия университетінің зерттеушілері мұндай құбылыстарды макакалар мен бабуиндер сияқты приматтарда да сипаттаған.

The American Naturalist журналында жарияланған жаңа мақалада ғалымдар кесірткелерге назар аударды. Олар 58 түрге жататын 122 аяқ жоғалту жағдайын тіркеді — кішкентай геккондардан бастап ірі игуаналарға дейін.

Бір жаңалықтың тарихы

Бұл мәселені зерттеу идеясы Багам аралдарындағы ерекше оқиғадан кейін туындады: ғалымдар өте шапшаң қоңыр анолисті (Anolis sagrei) ұзақ уақыт ұстай алмады. Ақыры ұсталғанда, оның сол жақ артқы аяғы мүлде жоқ екені анықталды. Бұл бақылау зерттеушілерді әртүрлі елдердегі әріптестерінің қолдауымен осындай жағдайлардың қаншалықты жиі кездесетінін анықтауға итермеледі.

Бұған дейін биологтар кесірткелердің аяқтарының ұзындығындағы аз ғана айырмашылықтың өзі тірі қалуына қатты әсер ететінін айтқан. Алайда жиналған деректер аяқ жоғалту міндетті түрде өлімге әкеледі деген түсінікті қайта қарауға себеп болды.

Бейімделу және тірі қалу

Зерттеу нәтижесінде аяқтары кеміс кесірткелердің физикалық жағдайы, азық табу қабілеті мен қозғалу жылдамдығы көбіне сау туыстарынан кем түспейтіні анықталды. Кейбіреулері тіпті белсенді түрде көбейген. Ғалымдарды таңғалдырғаны — аяқсыз тірі қалғандар арасында ағашқа өрмелеу үшін мінсіз үйлесімділік қажет деп саналатын хамелеондар да болған.

Эксперимент барысында бауырымен жорғалаушыларға спорттық жарыстарға ұқсас сынақтар ұйымдастырылып, оларды жоғары жылдамдықтағы түсірілім арқылы бақылады. Кейбір үшаяқты кесірткелердің жылдамдығы расында төмендеген, бірақ басқалары тіпті сау кесірткелерден де жылдам қозғалған. Артқы аяғының жартысынан айырылған бір кесіртке бұл кемшілікті денесін жыланға ұқсас иілу арқылы өтеген.

Эволюцияға жаңа көзқарас

Аяғы жоқ кесірткелер сирек кездеседі (олардың үлесі популяцияда әдетте 1%-дан аспайды), бірақ ғалымдар бұл жаңалықтар эволюция туралы дәстүрлі түсініктерді қайта қарауға мәжбүр етеді деп санайды. Мүмкін, табиғи сұрыпталу Дарвин сипаттағандай «күн сайын, сағат сайын» қатаң жұмыс істей бермейтін шығар. Кейде, мысалы, азық мол, жыртқыштар аз болғанда, аяқтың ұзындығы тірі қалу үшін аса маңызды болмай қалады, бұл кесірткелерге толыққанды өмір сүруге мүмкіндік береді, деп түйіндейді зерттеушілер.