Жиырма жыл бұрын жиналған деректерді қайта талдау нәтижесінде Юпитердің серігі Еуропада аммиактың іздері анықталды. Бұл зат табиғи антифриз рөлін атқара алады. Бұл жаңалық Еуропаның мұз астындағы мұхитында криовулкандық белсенділіктің болуы және оның мұздануға төзімділігінің жоғары екендігін көрсетеді.

Аммиактың рөлі мен шығу тегі

Аммиак (NH3) — күн сәулесінің әсерінен тез бұзылатын қосылыс. Тығыз атмосфера болмаған жағдайда оның молекулалары өте осал келеді. Бұған дейін аммиак Плутонның, оның серіктерінің және Уранның айларында табылған, бұл оның осы денелердің ішкі көздерінен үнемі шығып тұратынын көрсетеді, себебі олардың қатты қабығы аммиактың химиялық көзі бола алмайды.

Еуропадағы жаңа жаңалық

NASA-ның Реактивті қозғалыс зертханасынан планетолог Әл Имран Еуропада — диаметрі 3120 километр болатын, Юпитерді 0,67 миллион километр қашықтықта айналып жүрген серікте — аммиактың іздерін анықтады. Еуропаның беткі ауданы шамамен Африка құрлығымен салыстырмалы. Зерттеу нәтижелері Корнелл университетінің препринт серверінде жарияланды.

Еуропада аммиак табу әрекеттері ондаған жылдар бойы жүргізілді. 1980-жылдары серік маңында оның бар екенінің белгілері байқалғанымен, заманауи құралдар ұзақ уақыт бойы оң нәтиже бермеді.

Әл Имран 1995–2003 жылдары Юпитер орбитасында жұмыс істеген «Галилео» аппаратына орнатылған жақын инфрақызыл диапазондағы спектрометр (NIMS) деректерін қайта талдады. Бұл құрал Юпитердің серіктерінде аммиактың жұтылу жолақтарын тіркеуге мүмкіндік берді.

Табылған жаңалықтың маңызы

Ғалымның айтуынша, Еуропадағы аммиак гидраттар немесе хлоридтер құрамында болуы мүмкін. Юпитер Күнге Уран мен Плутонға қарағанда жақынырақ орналасқандықтан, Еуропада аммиактың болуы оның серіктің беті астынан, мүмкін мұз астындағы мұхиттан шыққанын көрсетеді. Беткі температурасы өте төмен (полюстерде минус 220 °C-қа дейін) болса да, Еуропада мұз астындағы мұхиттың бар екені бұрыннан болжанған.

Аммиактың іздері Еуропаның мұз астындағы мұхиты бұрын ойлағаннан тереңірек әрі көлемдірек, ал мұз қабығы жұқалау болуы мүмкін екенін көрсетеді. Аммиак суды араластырғанда оның қату температурасын минус 100 °C-қа дейін төмендетеді, бұл мұхиттың мұздануын қиындатады. Бұрын бұл мұхиттың көлемі Жердегі барлық мұхиттардың қосындысынан екі есе көп деп бағаланған.

Геологиялық сценарийлер мен криовулканизм

Планетологтар Еуропаның геологиялық құрылымының екі нұсқасын ұзақ уақыт талқылады. Бірінші нұсқада мұхит үстіндегі мұз өте қалың болып, криовулкандар бетке жете алмайды. Екінші нұсқада мұз қабығы жұқа, сондықтан криовулканизм мезгіл-мезгіл бетке шыға алады. Жаңа зерттеу екінші нұсқаның шындыққа жақын екенін растайды.

Биологиялық маңызы

Табылған қосылыс Еуропадағы алғашқы азот іздерін қамтиды. Азот жердегі тіршілік үшін қажет, себебі ол ДНҚ құрамына кіреді. Бұған дейін аммиак Сатурнның серігі Энцелад бетінде де табылған, онда да ол мұз астындағы мұхиттың тіршілікке жарамдылығымен байланыстырылған.

Аммиактың сирек табылу себептері

Аммиактың барлық бақылауларда анықталмау себептері әлі белгісіз. Мүмкін, оның пайда болуы криовулкандық атқылаулармен байланысты, сол кезде мұз астындағы мұхиттан шыққан сұйық су бетке көтеріледі. Егер мұндай атқылаулар сирек болса, аммиак ультракүлгін сәуленің әсерінен тез бұзылып, оны анықтауды қиындатады.

Криовулканизм алып планеталардың мұзды серіктері мен Церера, Плутон сияқты ергежейлі планеталарға тән. Егер Еуропадағы атқылаулар арасындағы үзілістер ұзақ болса, аммиак бұзылып үлгереді, бұл оны анықтаудың қиындығын түсіндіреді.