Ондаған жылдар бойы ғалымдар Марста сұйық су бар ма және онда өмір сүруі мүмкін бе деген сұраққа жауап іздеп келеді. Жақында жүргізілген зерттеулер Қызыл планетаның бетінің астында сұйық суы бар микроскопиялық каналдар желісі болуы мүмкін екенін көрсетеді, мұндай жерлерде теориялық тұрғыдан тірі организмдер өмір сүре алады.

Марстың экстремалды жағдайлары

Марс — суық әрі құрғақ планета. Оның беткі қабатындағы орташа температура шамамен минус 60 градус Цельсийді құрайды, ал полярлық аймақтарда минус 150 градусқа дейін төмендеуі мүмкін. Марстың атмосферасы өте сирек, магнит өрісі дерлік жоқ, сондықтан беті ультракүлгін сәулелену мен зарядталған бөлшектердің күшті әсеріне ұшырайды. Бұл органикалық қосылыстардың сақталуын және ашық кеңістікте тірі организмдердің өмір сүруін қиындатады.

Өткендегі судың іздері

XX ғасырдың екінші жартысында ғарыш аппараттарының көмегімен ғалымдар алғаш рет Марстың егжей-тегжейлі суреттерін алды. Сол кезде құрғаған өзен арналары, каньондар мен шөгінділер табылып, планетаның бетінде ерте заманда сұйық су ағып жатқанын көрсетті. Кейінірек бетінде және астында мол мұз қоры анықталды. Дегенмен, басты сұрақ ашық күйінде қалды: Марста өмір үшін қажетті сұйық су бар ма?

Тұздар мен сұйық судың рөлі

Марс өзінің қатал жағдайларымен танымал: түнгі аяздар мен атмосфералық қысым Жердегіден орта есеппен 160 есе төмен, бұл судың бетінде ұзақ уақыт сұйық күйде болуына мүмкіндік бермейді — ол тез буланып кетеді немесе қатып қалады. Алайда, планетада тұздардың көп мөлшері табылған, олар тұзды ерітінділер түзіп, таза суға қарағанда әлдеқайда төмен температурада қатпайды. Лабораториялық жағдайда кейбір осындай ерітінділер нөлден әлдеқайда төмен температурада да сұйық күйін сақтай алады.

Сондықтан Марста тұзды ерітінділердің жұқа қабықтары немесе шағын шалшықтары пайда болып, олар қатты аязда да сұйық күйде қала алады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, мұндай тұзды ерітінділер уақытша — беттегі қорғалған ойыстарда (мысалы, кратер түбінде немесе көлеңкеде) немесе топырақ астында болуы мүмкін.

Жаңа гипотезалар мен компьютерлік модельдеу

Тұздар мен тұзды ерітінділердің ашылуы ғалымдарды бұрынғы көзқарастарын қайта қарауға итермеледі: егер бетінде немесе астында осындай құрылымдар пайда болса, белгілі бір жағдайларда сұйық су және онымен бірге микробты өмір болуы мүмкін.

Аризонадағы Планетарлық ғылымдар институтының Ханна Сайзмор жетекшілік еткен америкалық планетологтар тобы Марстың беткі қабатына жақын мәңгі тоң аймақтарында сұйық суы бар каналдар болуы мүмкін бе деген сұрақты зерттеді. NASA-ның «Феникс» аппараты 2008 жылы жинаған марсиан топырағының құрамына қатысты деректерді пайдаланып, ғалымдар тұздардың болуымен қанша мұз еріп, судың қатуына кедергі болатынын есептеді.

Мұндай құбылыс Жерде де белгілі: ең суық аймақтарда да мұз бен топырақ бөлшектерінің арасында тұзды судың кішкентай қабықтары мен тамырлары болады, олар төмен температурада қатпайды.

Компьютерлік модельдеу көрсеткендей, егер марсиан топырағында тұздар болса, онда оның шамамен 5%-ы сұйық суға айналуы мүмкін. Бұл су өте жіңішке каналдармен ағады — олардың қалыңдығы бес микрометрден аспайды, бұл адам шашының қалыңдығынан он есе жұқа. Микроскопиялық өлшеміне қарамастан, мұндай каналдарда микробтар өмір сүріп, қоршаған ортадан тіршілікке қажетті заттарды ала алады.

Өмірді іздеудің болашағы

Есептеулерге сәйкес, су тамырларының кең желісі 50 градус ендіктен жоғары аймақтарда таралуы мүмкін. Егер Марста шынымен микробты өмір болса, осындай микроскопиялық каналдар оны іздеуге ең қолайлы орынға айналады.

Алайда бұл гипотезаның әлсіз тұсы — температура. Тұз судың толық қатуына жол бермесе де, топырақ астындағы бұл тамырларда Жердегі организмдер үшін тым суық болуы мүмкін. Дегенмен, Колорадо университетінің (Боулдер) америкалық планетологы Брюс Джакоски атап өткендей, Марстағы өмірдің мүмкіндігін тек Жер стандарттарымен бағалауға болмайды. Миллиардтаған жыл эволюция барысында марсиандық микробтар жергілікті жағдайларға бейімделіп, осы ортада тіршілік ете алады.

Зерттеу нәтижелері бойынша ғылыми мақала Icarus журналында жарияланды.