Ғалымдар жұлдыздық жүйелерінен шығарылып тасталған қаңғыбас планеталар мен олардың серіктерінің тағдырын зерттеді. Зерттеулер көрсеткендей, мұндай планеталардың серіктерінде миллиардтаған жылдар бойы тіршілікке қолайлы жағдайлар сақталуы мүмкін.

Қаңғыбас планеталар: олар қандай?

Қазіргі уақытта Галактикада еркін қозғалатын, жұлдыздың айналасында емес, өз бетімен жүретін жүздеген планеталар белгілі. Көбіне олар Юпитерден бірнеше есе ауыр газ алыптары, олар жұлдыз түзілу аймақтарында анықталған. Көптеген осындай нысандар бастапқыда жалғыз қалыптасады деп есептеледі: олар жұлдызға айналуы мүмкін еді, бірақ жеткілікті масса жинай алмаған.

Сондай-ақ, Жерден сәл ғана үлкен қаңғыбас планеталар да табылған. Планетологтардың пікірінше, мұндай денелер жас жұлдыздық жүйелердегі динамикалық үдерістер нәтижесінде немесе Беллатрикс сияқты массасы сегіз жарым Күнге жуық аса ауыр жұлдыздардың жанында қалыптасса, өз жүйелерінен шығарылып тасталуы мүмкін.

Планеталар қалай қаңғыбасқа айналады

Аса ауыр жұлдыздардың өмірі салыстырмалы түрде қысқа — бар болғаны 10–20 миллион жыл. Отын таусылған соң олар аса жаңа ретінде жарылып, сыртқы қабаттарын ғарышқа шашады. Жақын маңдағы планеталар соққы толқынымен итеріліп, қаңғыбас планеталарға айналуы мүмкін.

Серіктердің тіршілікті қолдаудағы рөлі

Мұндай планетаның серігінің болуы тіршілік үшін қажетті жағдайлардың сақталуына ықпал етуі мүмкін. Венгриялық астрофизиктер осындай планеталар мен олардың серіктерінің дамуының төрт мыңнан астам сценарийін модельдеді.

Барлық қарастырылған жағдайларда серіктер планеталарымен бірге қалып, олардың планетадан қашықтығы іс жүзінде өзгермеген. Тек орбитаның созылмалылығы сәл артқан, бұл тіпті қолайлы фактор болуы мүмкін.

Юпитердің ең ірі серіктерінің орбиталары да мінсіз шеңбер емес. Бұл серіктің планетаға жақындап, алыстауына, соның нәтижесінде ішкі үйкеліс пен қызуға әкелетін толқындық күштердің пайда болуына себеп болады.

Дәл осы құбылыстың арқасында Еуропа, Ганимед, Каллисто және Күн жүйесінің басқа да серіктерінде мұздамайтын су мұхиттары болуы мүмкін, бұл тіршіліктің пайда болу ықтималдығын арттырады.

Қаңғыбас планеталардың серіктерінде тіршілік мүмкін бе?

Есептеулерге сәйкес, егер Юпитердің гипотетикалық көшірмесі Еуропаға ұқсас серігімен бірге аса жаңа жұлдыздың жарылуы кезінде жүйеден шығарылса, серік толқындық қызу арқылы жұлдыз болған кездегіден де көп ішкі жылу ала алады. Модельденген жағдайлардың 12–15%-ында серік тіршіліктің пайда болуына жеткілікті жылы болып, бұл жағдайлар миллиардтаған жылдар бойы сақталуы мүмкін.

Ол үшін бірнеше шарт орындалуы тиіс: серік планетадан 15 радиустан аспайтын қашықтықта болуы керек, ал планетаның өзі жұлдыздан кемінде 383 астрономиялық бірлік қашықтықта орналасуы қажет, сонда серіктегі су буланып кетпейді.

Сирек кездесетін құбылыс және болашағы

Мұндай алыс орбиталардағы планеталар өте сирек кездеседі, бірақ олар аз массалы серік-жұлдыздардың айналасында қалыптасуы мүмкін, себебі аса ауыр жұлдыздар күшті сәулеленуіне байланысты планеталардың түзілуіне жиі мүмкіндік бермейді.