Ұзақ уақыт бойы Пасха аралындағы жүздеген алып мүсіндерді жергілікті тұрғындар бір ғана көсемнің басшылығымен жасаған деген пікір үстем болды. Алайда жаңа зерттеу бұл теорияға күмән келтіреді. Аралдың басты карьерінің үшөлшемді картасы мүсін жасау үдерісі әлдеқайда күрделі болғанын көрсетті: ең ықтимал нұсқа бойынша, монументтер бірнеше шағын, тәуелсіз топтардың шығармашылығы мен бәсекелестігінің нәтижесі болған.

Пасха аралы: географиясы мен тарихы

Пасха аралы немесе Рапануи — Жер бетіндегі ең алыс орналасқан қоныстанған аралдардың бірі. Ең жақын қоныстанған жерлер — Питкэрн аралдары, олар шамамен екі мың шақырым қашықтықта орналасқан. Археологиялық деректерге сүйенсек, алғашқы адамдар аралға XII-XIII ғасырларда келген.

Моаи мүсіндерінің құпиясы

Аралдың басты көрнекті нысаны — моаи деп аталатын монолитті тас мүсіндер, олар адам бейнесін бейнелейді. Бұл мүсіндер XIII-XVII ғасырлар аралығында жасалған, бүгінде олардың саны 900-ден асады. Моаидың орташа биіктігі — шамамен төрт метр, ал салмағы көбіне 12 тоннадан асады. Олардың барлығы дерлік Рану-Рараку кратеріндегі жанартаулық туфтан қашалып, кейін аралдың әртүрлі бөліктеріндегі тас платформаларға (аху) орнатылған.

Моаи әдетте құрметті ата-бабалардың, көсемдердің немесе ру басшыларының «қатып қалған жүздері» деп саналады. Бұл мүсіндер билік пен тектілікті бейнелеп, қауым үшін рухани күштің («мана») сақтаушысы әрі қайнар көзі болған деп есептеледі.

Моаиды кімдер жасаған?

Ғалымдар ұзақ уақыт бойы мүсіндерді кім басқарғаны және аз ғана халықтың осындай ауқымды құрылысты қалай ұйымдастырғаны туралы пікірталас жүргізді. Танымал нұсқа бойынша, бәрін бір билеуші орталықтан басқарып отырған. Алайда кейбір зерттеушілер моаи мүсіндерінің бір-бірінен қатты ерекшеленетінін, яғни оларды әртүрлі шеберлер жасағанын атап өткен.

Бұл жұмбақты шешу үшін Карл Липо бастаған (Бингемтон университеті, АҚШ) ғалымдар тобы аралдың басты карьері — Рану-Раракуды зерттеді. Дрондар мен фотограмметрияны пайдаланып, олар карьердің алғашқы толық үшөлшемді моделін жасап, әрбір еңіс пен ежелгі шеберлердің жұмыс іздерін зерттеді.

Жаңа ашылулар

Зерттеушілер әртүрлі аяқталу кезеңіндегі 426 моаи, тас блоктардың айналасындағы 341 ор, тастан қашалған 133 бос қуыс және мүсіндерді еңіспен түсіру үшін арқан байлайтын бес тас бағанды тіркеді.

Үшөлшемді модельді талдау карьердің 30 бөлек жұмыс аймағына бөлінгенін көрсетті. Әр аймақта Липо тобына тән ерекше қашау тәсілдері мен тас өңдеу ерекшеліктері анықталды, олар тек сол аймаққа тән болған.

Липоның айтуынша, мүсін жасау үдерісінің барлық кезеңдері — алғашқы қашауынан соңғы әрлеуіне дейін — бір аймақтың ішінде өткен. Бұл орталықтандырылған жүйеден гөрі, тәуелсіз шеберханалар желісіне көбірек ұқсайды, яғни мүсіндер зауыттағыдай бір бөлімнен екіншісіне өтпеген.

Децентрализденген өндіріс

Жаңа деректер Пасха аралындағы өмір туралы бұрыннан белгілі фактілермен жақсы үйлеседі. Бұған дейін сол команда алып моаиды тасымалдау үшін мыңдаған жұмысшы қажет болмағанын дәлелдеген: бірнеше адам мүсінді арқанмен «тербетіп», алға жылжыта алған. Яғни мүсіндерді жылжыту үшін бір орталық басқару мен көп адам күші қажет болмаған.

Децентрализденген өндірістің басқа да дәлелдері бар. Мысалы, аралдағы тұщы су көздері бір орталыққа тиесілі болмаған — әртүрлі қауымдар оларды өзара бөліскен.

Арал тарихының жаңа түсіндірмесі

Барлық осы деректер Пасха аралында бірнеше қауым болғанын, олар кейде бір-біріне көмектескенімен, көбіне өзара бәсекелес болғанын көрсетеді. Липоның айтуынша, моаи жасау — қуатты билеушінің бұйрығын орындау емес, өз тобының күшін көрсету мен бірегейлігін білдіру тәсілі болған.

Бұл нұсқа «Рапануидің құлдырауы» туралы түсінікті де өзгертеді. Бұрынғы пікір бойынша, біріккен элита бір билеушінің басшылығымен халықты моаи жасауға мәжбүрлеген, сол үшін ормандар кесіліп, ресурстар таусылып, қоғам күйреген. Липо бұл нұсқаны қате деп санайды: оның қорытындысы бойынша, аралда біртұтас билік болмаған, әр қауым мүсін жасаумен тәуелсіз айналысқан. Олар мұны бұйрықпен емес, ерекшелену және көршілерінен асып түсу ниетімен жасаған. Бұл модельде ормандардың жойылуы мен кейінгі апат үшін жауапкершілікті бір орталық тұлғаға артуға болмайды.

Ғылыми мақала PLOS One журналында жарияланды.