Ежелгі заманда адамдардың топтары адамзат тарихындағы ең батыл саяхаттардың бірін жасады — олар қарапайым жүзу құралдарымен қауіпті теңіз ағындарын кесіп өтіп, бүгінгі таңда Австралия, Жаңа Гвинея және Тасманияға бөлінген ежелгі Сахул құрлығына жетті. Ғалымдар ұзақ уақыт бойы бұл батыл теңізшілердің жаңа жерлерге қашан және қай жолмен жеткені туралы пікірталас жүргізді. Жақында халықаралық генетиктер тобы бұл сұраққа жарық түсіре алды.

Ежелгі құрлықтар мен теңіз кедергілері

Ондаған мың жыл бұрын дүниежүзілік мұхит деңгейі әлдеқайда төмен болғандықтан, қазіргі су астында қалған жерлер біртұтас массивтерді құрады. Оңтүстік-Шығыс Азия сол кезде Сундаланд аймағын, ал Австралия, Жаңа Гвинея және Тасмания алып Сахул құрлығын құрады. Алайда, теңіз деңгейі төмен болғанның өзінде Сундаланд пен Сахул арасында терең сулармен қоршалған аралдар тізбегі қалды. Бұл биогеографиялық аймақ — Уоллесия — ежелгі адамдар үшін үлкен кедергі болды: аралдардың арасында кең әрі терең бұғаздар жатты, бұл жаяу өтуге мүмкіндік бермеді.

Батыл теңіз өткелдері

Сахулға жету үшін адамдар ашық мұхит арқылы кемінде 100 шақырымға созылатын қауіпті теңіз жолдарын еңсеруге мәжбүр болды. Мұндай саяхаттар тек батылдықты ғана емес, сонымен қатар дамыған теңізде жүзу дағдыларын талап етті.

Сахул қашан және қалай қоныстанды?

Археологтар алғашқы адамдардың Сахулға қашан жеткенін анықтауға тырысты. Кейбір мамандар қоныстану шамамен 65 000 жыл бұрын болған деп санайды — бұл баға Солтүстік Австралиядағы Маджедбебе тұрақтарының қазбаларына негізделген. Ал генетиктер қазіргі халықтардың ДНҚ-сын зерттей отырып, қоныстану уақыты 45 000–50 000 жыл бұрын болған деп болжайды.

Миграция бағыты туралы да пікірталас болды. Бір гипотеза бойынша, қоныстану қазіргі Тимор және Роти аралдары арқылы — «оңтүстік жолмен» жүрген. Басқа нұсқа «солтүстік жолды» — Филиппин мен Сулавеси арқылы Жаңа Гвинеяға жетуді ұсынады. Екінші нұсқаны археологиялық олжалар, мысалы, Сулавесидегі жасы миллион жылдан асатын ежелгі тас құралдар қолдайды, бұл аймақта гоминидтердің ерте болғанын көрсетеді.

Генетикалық талдау: екі бағыт бір уақытта

Адамдардың Сахулға қай жолмен жеткенін анықтау үшін Ұлыбританиядағы Хаддерсфилд университетінің Мартин Ричардс жетекшілігіндегі халықаралық генетиктер тобы ауқымды генетикалық зерттеу жүргізді. Ғалымдар Австралия, Жаңа Гвинея, Тынық мұхитының батыс бөлігі және Оңтүстік-Шығыс Азияның байырғы тұрғындарының 2456 митохондриялық геномын зерттеді. Митохондриялық ДНҚ ана жағынан таралатын желілерді қалпына келтіруге және халық тарихындағы маңызды оқиғаларды анықтауға мүмкіндік береді.

Зерттеушілер егжей-тегжейлі генеалогиялық ағаш құрып, «молекулалық сағат» әдісін қолдана отырып, Австралия, Жаңа Гвинея және Оңтүстік-Шығыс Азия топтарының ата-бабалық желілері шамамен 60 000 жыл бұрын бөлінгенін анықтады. Бұл Австралияның қоныстану уақытына қатысты археологиялық бағалармен сәйкес келеді.

Ең қызықты жаңалық — миграция бағыттарына қатысты: талдау көрсеткендей, адамдар Сахулға бір емес, екі түрлі жолмен бір уақытта — солтүстік және оңтүстік бағыттармен жеткен. Негізгі ағын Индонезияның солтүстік бөлігі мен Филиппин арқылы Сулавеси мен әрі қарай Жаңа Гвинеяға өткен. Оңтүстік жолмен әлдеқайда аз адам жүріп, олар Индонезияның оңтүстігі (Тимор мен Роти аралдарын қоса) және Сундаланд арқылы қозғалған. Осылайша, қоныстану екі бағытта қатар жүрген, бұл миграцияның ауқымдылығын және ежелгі адамдардың теңізде жүзу шеберлігінің жоғары деңгейін дәлелдейді.

Кері байланыстар және әрі қарай қоныстану

Зерттеу миграцияның біржақты болмағанын да көрсетті. Ғалымдар Сулавеси аралындағы 1700 жылдық жерлеуден ежелгі жаңа гвинейлік генетикалық желіні тапты. Бұл Сахулдың алғашқы қоныстанушыларының ұрпақтары мыңдаған жылдардан кейін Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарымен байланыс жасап, кері саяхаттар жасағанын және өздерінің генетикалық ізін қалдырғанын көрсетеді.

Генетикалық талдау сондай-ақ теңізшілер Сахулға келген соң, тез арада шығысқа қарай жылжып, қазіргі Соломон аралдарын қоса жаңа жерлерді игергенін көрсетті. Адамдар бір жерде тұрақтамай, жағалаулар мен аралдарды белсенді зерттеген.

Ғылыми жұмыс Science Advances журналында жарияланды.