Бүгінде Арабия түбегінде орналасқан Арабия шөлі Жер бетіндегі ең қатал әрі тіршілікке қолайсыз аймақтардың бірі саналады. Жоғары температура, жауын-шашынның жоқтығы және өсімдіктің сиректігі бұл өңірді тұрақты өмір сүруге өте қиын етеді, тек сирек кездесетін оазистер мен жағалау аймақтарын қоспағанда. Алайда шамамен 100 мың жыл бұрын бұл жерде климат әлдеқайда ылғалды болып, көптеген жануарлар топтарының өмір сүруіне қолайлы жағдай жасаған. Жақында жүргізілген зерттеулер сол замандарда жануарлармен қатар ежелгі адамдар — гомининдер де өмір сүргенін дәлелдеді.

Арабия түбегіндегі жаңа жаңалықтар

Соңғы жиырма жылда палеонтологтар мен археологтар ежелгі адамдардың Африкадан қоныс аударуы мен олардың таралу уақыты туралы түсініктерді түбегейлі өзгерткен көптеген жаңалықтар ашты. Зерттеулер қатал Арабия шөлі әрдайым тіршілік иелерінің қозғалысына тосқауыл болмағанын көрсетті. Ылғалды кезеңдер, яғни «жасыл терезелер», Арабияны саванналар, көлдер мен өзендерге айналдырып, жануарлар мен, мүмкін, ежелгі адамдардың да қозғалысына мүмкіндік берген.

Білімдегі олқылықтар мен жаңа зерттеулер

Жақындаға дейін Катар мен Кувейт арасындағы ішкі аймақтарда адамның доисториялық іздері жөнінде деректер өте аз болатын, бұл аймақтарда бұрын жауын-шашын жеткілікті болғаны геологиялық мәліметтерден белгілі болса да. Бұл олқылық Арабия түбегінің қоныстану тарихын толық түсінуге кедергі келтірді.

Осы кемшілікті жою үшін Мальта университетінен Хью Гроукатт басқаратын халықаралық археологтар, палеонтологтар және антропологтар тобы солтүстік-шығыс Арабияның ішкі аймақтарына назар аударды. Зерттеу үшін ежелгі өзен арналары, үңгірлер желісі және жер бетіне шыққан шақпақтас орындары бар аумақтар таңдалды.

Үңгірлер — ежелгі өмірдің мұрағаты

Шақпақтас орындары — бұл қатты тау жынысы жер бетіне жақын орналасқан және ежелгі шеберлерге қолжетімді болған жерлер. Үңгірлер өзіндік мұрағат ретінде қарастырылды: олар адамдар мен жануарларға баспана болып, сүйектер мен климаттық деректердің сақталуына мүмкіндік берген.

Ауқымды далалық жұмыстар барысында ғалымдар 79 үңгір мен олардың маңындағы аумақтарды зерттеді. Бұл стратегия сәтті болды: бірнеше үңгірден ежелгі адамдардың айқын іздері табылды. Әсіресе бір үңгірдің кіреберісінде 400-ден астам тас құралдардан тұратын ерекше «артефакт кілемі» табылып, гомининдердің белсенді өмір сүргенін көрсетті.

Ежелгі экожүйелерді қалпына келтіру

Үңгірлердің ішінде зерттеушілер кесірткелердің, жарқанаттардың, құстардың, түйелердің, газельдердің, гиеналар мен қасқырлардың сүйектерін тапты. Көптеген сүйек қалдықтары жақсы сақталған, бұл мыңдаған жыл бұрынғы экожүйелерді қалпына келтіруге сирек мүмкіндік береді.

Тас құралдарды жасау техникасы мен түрлерін зерттей отырып, мамандар ежелгі адамдардың бұл өңірде 10 мыңнан 100 мың жыл бұрын өмір сүргенін анықтады. Бұл іздер тарихтың әртүрлі кезеңдеріне, соның ішінде орта және кейінгі палеолитке жатады, бірақ көпшілігі орта палеолит дәуірімен байланысты.

Ежелгі климаттың дәлелдері

Тас құралдар мен сүйектерден бөлек, үңгірлерде су әсерінен түзілетін минералды түзілімдер — спелеотемалар да табылды. Олар арқылы өңірдегі ылғалдылық деңгейінің қалай өзгергенін және Арабия түбегі қай кезеңдерде «жасыл» әрі тіршілікке қолайлы болғанын анықтауға болады.

Ғылыми қауымдастықтың бағасы

Зерттеуге қатыспаған сарапшылар Гроукатт тобының жұмысын жоғары бағалады. Нортумбрия университетінен Моника Марковска әріптестерінің қорытындылары солтүстік-шығыс Арабияның археологиялық шежіресін алғаш рет толық сипаттауға мүмкіндік бергенін атап өтті.

Австралиядағы Гриффит университетінің эволюциялық биологы Майкл Петралия, ежелгі Арабияны зерттеудің негізін қалаған ғалымдардың бірі, бұл жаңа жарияланымды ғылым үшін заңды әрі маңызды қадам деп санайды. Ол мұндай зерттеулер ғылымды түбектегі динамикалық экожүйелердің ежелгі адамдар мен жануарлардың өміріне қалай әсер еткенін толық түсінуге жақындата түсетінін айтады.

Зерттеу нәтижелері PLOS One журналында жарияланды.