Көптеген зерттеушілер ондаған жылдар бойы дәстүрлі аңшылар мен терімшілер қоғамдары альтруизм мен теңдік қағидаттарына негізделген деп есептеп келді, және дәл осы құндылықтар олардың мінез-құлқын анықтайды деп ойлады. Мұндай қоғамдарда барлық мүшелердің мүмкіндіктері бірдей, игіліктерге тең қолжетімділік бар деп саналды. Алайда жаңа зерттеу бұл қалыптасқан көзқарасты жоққа шығарып, сыртқы теңдіктің артында жеке мүдделер, әлеуметтік қысым мен жасырын бәсекелестік күрделі ойыны жатқанын көрсетеді. Ғалымдар шынайы эгалитаризм зерттелген адам қоғамдарының ешқайсысында жоқ деген қорытындыға келді.

«Асыл жабайы» туралы мифтің шығу тегі

Ағарту дәуірінде еуропалық философия мен әдебиетте табиғатқа жақын, еркін және өркениет кемшіліктерінен «таза» «табиғи адам» туралы идея пайда болды. Бұл архетип «асыл жабайы» деп аталды. XIX ғасырда алғашқы ғылыми сипаттамалар пайда болғанда, бұл бейне аңшылар мен терімшілердің нақты топтарына тез ауыстырылды. Оларды табиғатпен үйлесімді өмір сүретін, олжаны тең бөлісетін халық деп санады.

Мысалы, неміс философы Фридрих Энгельс, Карл Маркстың серіктесі, аңшылар мен терімшілер қоғамдарын алғашқы коммунизмнің бір түрі деп қарастырды. Ол сол кездегі танымал гипотезаға сүйенді: адамзат дамуының ерте кезеңдерінде өндіріс құралдары (жер, аңшылық, терімшілік) ұжымдық болған, ал еңбек өнімдері топ ішінде жеке «байлықсыз» бөлінген. Энгельс мұндай жағдайда экономикалық, гендерлік және әлеуметтік теңдік болған деп есептеді: бай мен кедейге, таптарға, мемлекетке бағынуға бөліну болмаған, маңызды шешімдер туыстық байланыстар мен өзара қолдауға негізделген.

Уақыт өте келе бұл баяндау академиялық ортада берік орнықты. Аңшылар мен терімшілердің шағын қоғамдарындағы ресурстарды бөлуге қатысты бақылаулар альтруизм мен теңдік адамзаттың табиғи, «әдепкі» күйі деген пікірді нығайтты. Аңшылық пен терімшілік ауыл шаруашылығына көшуге дейін, шамамен 10 мың жыл бұрын, адамзат тарихының көп бөлігінде үстемдік еткендіктен, антропологтар мұндай қоғамдарды ата-бабалар өмірін түсінуге мүмкіндік беретін өткенге терезе деп ұзақ уақыт қарастырды.

Жаңа зерттеу: теңдік фасадының ар жағында

Алайда Дарем университетінен (Ұлыбритания) Дункан Стиббард-Хоукс пен Ричмонд университетінен (АҚШ) Крис фон Рюден жүргізген этнографиялық және антропологиялық деректерді талдау мүлде басқа көріністі көрсетті. Зерттеушілер шынайы эгалитаризм зерттелген адам қоғамдарының ешқайсысында болмағанын анықтады. Бұл туралы олар Behavioral and Brain Sciences журналында жарияланған мақалада баяндады.

Стиббард-Хоукс пен фон Рюден әріптестері жиі негізгі қателік жібергенін айтады: олар байлықтың бөлінуіндегі байқалатын теңдікті қоғамды басқаратын ішкі этикалық норма барлығына дәлел деп қабылдаған. Мұндай деректерді қате түсіндіру аңшылар мен терімшілердің қазіргі қоғамдарының бұрмаланған, қарапайымдалған моделін жасауға әкелді. Шын мәнінде, көрінетін теңдік көбіне практикалық себептер мен тіпті ашық эгоизмнің нәтижесі болған.

Авторлардың пікірінше, аңшылар мен терімшілердегі теңдік әділдікке деген сүйіспеншіліктен емес, әрбір қоғам мүшесінің жеке еркіндігі үшін күресінің жанама өнімі ретінде пайда болған.

Аңшылар мен терімшілер өмірінен мысалдар

Жарқын мысал — Конгодағы мбенджеле халқы. Олардың мәдениетінде «мосамбо» деп аталатын жария шағым айту дәстүрі бар. Егер біреу өз құқығы бұзылды деп сезінсе, ол бүкіл тайпаны жинап, бұл туралы дауыстап айтады. Мұндай тәртіп теңдікті бекіту үшін емес, «үлкен адамдардың» — өз еркін басқаларға таңуға тырысатын көшбасшылардың пайда болуына жол бермеу үшін қажет.

Жалған эгалитаризмнің тағы бір тірегі — прагматизм. Ғылыми ортада аңшы етін руластарына мейірімділіктен бөліседі деген пікір кең таралған. Бірақ Стиббард-Хоукс пен фон Рюден басқа түсініктеме ұсынады: аңшы олжасын шексіз және мазасыз өтініштерден, сараңдыққа кінәлаудан және әлеуметтік қысымнан құтылу үшін таратуы мүмкін.

Көптеген аңшылар мен терімшілер қоғамдарында адамдар тамақпен бөлісуді қатты әрі табанды талап ететін жағдайлар тіркелген. Өтініштер, кінәлау мен шағымдар күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналады.

Жақсы мысал — Ангола, Ботсвана және Намибияда тұратын Кунг халқы. Антропологтар олардың күнделікті әңгімелерінің шамамен 34%-ын көршілердің сараңдығына шағымдар құрайтынын байқаған. Мұндай жағдайда аңшы етті кеңпейілділіктен емес, сараңдыққа айыптауларды естімеу және ашулы көршілермен қақтығыспау үшін таратады.

Тайпадағы иерархия мен мәртебе

Бұл шағымдар мен кінәлаулар арқылы біреулер басқаларды олжамен бөлісуге мәжбүрлейтін топтарда иерархия жоқ дегенді білдірмейді. Стиббард-Хоукс пен фон Рюден тайпадағы мәртебе көбіне ерекше, бірақ өте қатаң критерийлер бойынша берілетінін анықтады. Жоғары орынға байлығы көп адамдар емес, қауымдастыққа ең кооперативті, пайдалы және бейтарап мүше болып көрінетіндер ие болады.

Мысалы, Боливиядағы цимане халқы кішіпейілділік пен көмектесуге дайындықты лайықты адамның басты белгілері деп санайды. Сондықтан антропологтар сырттай теңдік деп қабылдайтын нәрсе шын мәнінде жасырын әрі шиеленісті бәсекелестіктің — топтағы ең әділ және байсалды адам атағы үшін күрестің нәтижесі болуы мүмкін. Бұл бәсекелестік өзіндік «құрмет шкаласын» тудырады: шыңында ең мықты жауынгерлер емес, моральдық беделге ие деп саналатындар тұрады.

«Асыл жабайы» бейнесін қайта қарау

Жаңа зерттеу оң пікірлерге ие болды. Лондон университеттік колледжінің британдық антропологы Джером Льюис оны «эгалитаризмнің ауқымы мен әртүрлілігін көрсету үшін әртүрлі этнографиялық мысалдарды біріктіретін маңызды үлес» деп атады. Ғалым XIX ғасырда қалыптасқан «асыл жабайы» бейнесі бүгінде ескіргенін және қайта қарауды қажет ететінін ашық айтты.