Адам үшін моногамия табиғи ма? Бұл сұрақ антропологтар мен биологтар арасында көптен бері пікірталас тудырып келеді. Жақында жүргізілген зерттеу, шамамен 200 мың сүтқоректілердің шежіресін талдау негізінде, ғалымдарға адамзат қарым-қатынастарының эволюциялық тамырларына жаңаша қарауға мүмкіндік берді. Бұл зерттеу Homo sapiens-ті әлеуметтік моногамды түрлерге, мысалы, сурикаттар мен гиббондарға жақын қойды.

Моногамия: табиғат па, әлде мәдениет пе?

Моногамия адамның туа біткен қасиеті ме, әлде мәдени дамудың нәтижесі ме деген пікірталас эволюциялық антропологиядағы ең өткір сұрақтардың бірі болып қала береді. Бір жағынан, көптеген дәстүрлі қоғамдарда полигамды некелер кездескен. Екінші жағынан, бірқатар эволюциялық теориялар моногамияға көшуді адамзаттың маңызды ерекшеліктерімен байланыстырады: әкелік қамқорлықтың дамуы, ми көлемінің ұлғаюы, күрделі әлеуметтік ынтымақтастықтың пайда болуы және туыстық байланыстардың кеңеюі.

Алайда, жақын уақытқа дейін адамның биологиялық контекстегі орнын объективті бағалау үшін нақты деректер жетіспеді. Homo sapiens приматтар арасында ерекше ме, әлде әлеуметтік жүйелер эволюциясындағы заңды буын ба?

Жаңа зерттеу: туыстық байланыстарды талдау

Кембридж университетінің (Ұлыбритания) ғалымдары Proceedings of the Royal Society B журналында жарияланған ауқымды зерттеу жүргізді. Олар ерекше, бірақ өлшенетін тәсілді қолданды: әртүрлі популяцияларда бауырлар мен әпке-қарындастардың құрамын талдады. Толыққанды бауырластардың (екеуі де бір ата-анадан туған) жоғары үлесі моногамды жұптасу жүйесіне меңзейді.

Зерттеушілер 103 популяциядан, оның ішінде 94 индустрияға дейінгі қоғамдардан алынған этнографиялық деректер мен тоғыз ежелгі жерлеуден археогенетикалық мәліметтерді қамтитын, шамамен 200 мың бауырлас жұптың деректер базасын жинады. Бұл тәсіл адамдарды абстрактілі модельдермен емес, жұптасу жүйесі нақты анықталған жануарлар түрлерімен алғаш рет салыстыруға мүмкіндік берді.

Адам — статистикалық тұрғыдан моногамды түр

Нәтижелер көрсеткендей, адам популяцияларында бауырлар мен әпке-қарындастардың орта есеппен 66%-ы толыққанды. Бұл көрсеткіш әлеуметтік моногамды сүтқоректілер деңгейіне сәйкес келеді. Мысалы, сурикаттарда бұл үлес 45%, ал гиббондарда — 100%. Ал моногамды емес түрлерде, мысалы, шимпанзелерде толыққанды бауырластардың үлесі 8%-дан аспайды.

Адам моногамиясының ерекше қырлары

Дегенмен, Homo sapiens-те ерекше белгілер де анықталды. Көптеген әлеуметтік моногамды сүтқоректілерден айырмашылығы, олар жұппен немесе бір ғана көбейетін жұптан тұратын топтарда өмір сүреді, адамдарда бір уақытта бірнеше көбейетін жұп бар топтар қалыптасады. Ғалымдардың пайымдауынша, мұндай құрылым энергияны көп қажет ететін миы бар ұрпақты өсіру үшін ата-аналық қамқорлықтың жоғары қажеттілігінен туындаған.

Қорытындылардың маңызы

Зерттеу авторлары өз тұжырымдары барлық адамдар әрдайым моногамды дегенді білдірмейтінін атап көрсетеді. Мұнда түр деңгейінде біздің әлеуметтік және репродуктивті жүйеміз генетикалық жақын ұрпақ беретін жұптар құруға бейімделгені туралы сөз болып отыр. Мұндай туыстық құрылым бұрын-соңды болмаған ынтымақтастық, әлеуметтік даму және ақыр соңында күрделі мәдениеттер мен өркениеттердің пайда болуына негіз болған болуы мүмкін.