Ұзақ мерзімді орман тәжірибесі: стратегиялық сирету әсері

30 жылдан астам уақыт бұрын Виктория ормандарында жүргізілген ұмыт қалған тәжірибе мақсатты түрде орманды сирету ірі ағаштардың өсуіне ықпал етіп, көміртекті жинақтауға, жабайы табиғатты сақтауға және ағаш өндірісіне қолдау көрсететінін көрсетті.

Орман басқару туралы даулар тарихы

Австралияда ондаған жылдар бойы ормандарды қалай тиімді басқару керектігі туралы пікірталастар жалғасып келеді. Талқылаулар көбіне ормандарды толық қорғау мен оларды жергілікті экономика мен қоғамды қолдау үшін кесу арасында таңдау жасауға саяды. 1970-жылдардан бастап, барлық ағаштар кесілетін жаппай кесу тәжірибесіне күмән туындай бастады. Экологтар сирек кездесетін түрлердің мекендеу ортасының бұзылуына және ормандардың экологиялық құндылығының төмендеуіне назар аударды. Орманшылар таулы ясеннің апатты өрттерге бейімделгенін, ал жаппай кесу мұндай өрттің орман шаруашылығындағы баламасы екенін атап өтті. Қызу пікірталастарға қарамастан, жаппай кесудің салдары мен оны аз қарқынды әдістермен салыстыру мәселелері жауапсыз қалды.

Орманды қалпына келтірудің тәжірибелік тәсілдері

1980-жылдардың ортасында Виктория үкіметі орман өнеркәсібін қайта құрылымдап, жаппай кесуге балама іздеуге қомақты қаражат бөлді. Екі учаскеде – Орталық Жотадағы Танджил Брен мен Шығыс Гиппслэндтегі Кэббидж Три Крик – орман шаруашылығының түрлі жүйелері бойынша тәжірибелер жүргізілді. Бұл тәжірибеде дәстүрлі жаппай кесу, шағын жаппай кесу және ағаштардың 50–70% алынатын қарқынды сирету әдістері салыстырылды. Салыстыру үшін кесілмеген орман учаскелері де қалдырылды.

Танджил Бренде орман 1939 жылғы өрттерден кейінгі тығыз таулы ясеннің жас ағаштарынан құралды. Мыңдаған көшеттердің өсуі бақыланған көптеген сынақ алаңдары құрылды. 2000-жылдардың басында таулы ясен ең жақсы жаппай кесуден кейінгі учаскелерде қалпына келетінін анықталды. Биік ағаштар сақталған немесе шағын кесулер жүргізілген учаскелерде негізінен бұталы түрлер, мысалы, акация басым болды.

Тәжірибеге оралу және жаңа нәтижелер

Алғашқы нәтижелер жарияланғаннан кейін тәжірибе ұмыт қалды, бірақ ағаштар өсе берді. 2014 жылы зерттеушілер Танджил Брен учаскесіне қайта оралып, әртүрлі орман басқару әдістерінің ұзақ мерзімді салдарын бағалады. 30 жылдан кейін жаппай кесілген және ірі кесулер жүргізілген учаскелерде таулы ясен көп әрі мықты болып шықты. Әсіресе қарқынды сиретілген учаскелер назар аудартты: қалған ағаштардың кейбірінің диаметрі 1,5 метрден асты. Сирету ағаштарға өсу үшін көбірек кеңістік пен ресурс беріп, олардың диаметрін бақылау аймақтарымен салыстырғанда 20% ұлғайтты.

Сонымен қатар, сиретілген учаскелер ағаш құрамында көміртекті кесілмеген аймақтармен бірдей немесе одан да көп жинақтады. 30 жыл ішінде қарқынды сиретілген орман кесу кезінде алынған көміртекті ғана емес, қосымша көлемді де жинақтап, бұл көрсеткіш табиғи учаскелердегі өсіммен салыстырарлық болды.

Экологиялық салдарлар

Ірі ағаштар өртке төзімдірек болып, сирек кездесетін түрлер – мысалы, үлкен планер мен Лидбитер кускусы – үшін маңызды мекендеу ортасы саналатын қуыстарды жиі түзеді. Орман шаруашылығы учаскелерінде кең таралған акациялар да кускустар үшін қажет, олар бұл ағаштарды азық іздеуге және орманда қозғалу үшін пайдаланады. Қақпан-камералар Лидбитер кускусының барлық зерттелген орман шаруашылығы учаскелерінде бар екенін, ал кесілмеген учаскелерде жоқ екенін көрсетті.

Тәжірибенің негізгі қорытындылары

Танджил Брендегі SSP тәжірибесі үш негізгі сабақты көрсетті:

1. Ұзақ мерзімді тәжірибелердің маңыздылығы
   Ұзақ мерзімді орман шаруашылығы зерттеулері ормандардың араласуға реакциясын түсіну үшін таптырмас. Австралияда мұндай тәжірибелердің көбі ұмыт қалған және тым кеш болмай тұрып назар аударуды қажет етеді.

2. Сиретудің артықшылықтары
   Орманды сирету ымыралы шешім емес. Бұл әдіс жергілікті өнеркәсіпке ағаш беріп, көміртекті жинақтауға және жабайы табиғат үшін жағдайды жақсартуға бір мезгілде мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл «сақтау немесе өндіріс» деген кең таралған дихотомияны жоққа шығарады.

3. Бірегей шешім жоқ
   Барлық ормандарға жарайтын бір ғана орман шаруашылығы әдісі жоқ. Танджил Брен тәжірибесі жаппай кесуге балама, қоғамның ағашқа сұранысын қанағаттандырып, көміртек қорын сақтап, биоалуантүрлілікті қолдайтын тәсілдер бар екенін көрсетті.

Болашаққа көзқарас

Сирету әрдайым қолданыла бермесе де, ол ағаштардың жасын және өлшемін әртараптандыруға, әсіресе жаппай кесу немесе күшті өрттерден зардап шеккен ормандарда, пайдалы құрал бола алады.