2022 жылы әлемдік мұхиттарда теңіз кірпілерінің жаппай қырылуы орын алды. Жаңа зерттеу бұл апаттың себептері мен салдарын егжей-тегжейлі қарастырды.

Канар аралдарындағы жаппай қырылу

2022 жылдың ақпан–наурыз айларында Испанияға тиесілі Канар аралдарында Diadema africanum түріндегі теңіз кірпілерінің жаппай қырылуының жаңа толқыны басталды. Бұл жануарлар архипелагтың жағалау маңындағы тасты экожүйелерінде, 5-тен 40 метрге дейінгі тереңдікте балдырлардың өсуін реттеуде маңызды рөл атқарады. Теңіз кірпілері суасты аймақтарының — шөлейттен тығыз қоныстанғанға дейін — арасындағы тепе-теңдікті сақтап, макробалдырлардың таралуын бақылап отырады.

Бұған дейін Канар аралдарында 2010 және 2018 жылдары теңіз кірпілерінің жаппай қырылуы тіркелген, бұл популяцияның 60–93%-ға дейін азаюына әкелген. Алайда сол кезде кірпілердің саны ішінара қалпына келген еді.

Мәселенің жаһандық ауқымы

Соңғы індет Diadematidae тұқымдасының туыстас түрлерінің жаппай қырылуымен әлемнің басқа аймақтарында да тұспа-тұс келді. 2022 жылдың қаңтарында Кариб теңізінде Diadema antillarum қырылуы басталды, сол жылдың жазында — Жерорта теңізінде D. setosum, ал жылдың соңында — Қызыл теңіздегі басқа түрлер жаппай қырылды. 2023–2024 жылдары қырылу Оман шығанағында және Үнді мұхитындағы Реюньон жағалауында жалғасты. Бұл бүкіл әлем бойынша теңіз кірпілерін зақымдайтын ықтимал пандемия туралы болжамға негіз болды.

Себептері мен салдарын зерттеу

Frontiers in Marine Science журналында жарияланған зерттеу авторлары Канар аралдарындағы жаппай қырылудың салдарын талдап, теңіз кірпілерінің көбею табыстылығын бағалап, індет кезінде теңіз ағыстары, су бетінің температурасы мен толқындар туралы деректерді зерттеп, патогеннің таралу жолдарын анықтауға тырысты.

Зерттеу нәтижесінде қырылу дерлік барлық Канар аралдарын қамтып, батыстан шығысқа қарай таралғаны анықталды. 2021 жылмен салыстырғанда Ла-Пальма аралында популяция тығыздығы 73,8%-ға, Тенерифеде 99,66%-ға төмендеді. Көптеген жерлерде кірпілер толықтай жойылып, бақылау тарихындағы ең төменгі деңгейге жетті.

20 жылға жуық мониторинг барысында алғаш рет 2023 жылдың қыркүйегінде дернәсілдердің қоныстануы нөлге тең болды. 2024 жылдың қаңтарында табиғи ортада бірде-бір жас дарақ табылмады. Бұл түрдің өмірлік циклінде ақау бар екенін көрсетеді: аман қалған ересектер ұрықтандыруды қамтамасыз ете алмады. Популяция саны сындарлы төмен деңгейге түскенде, дарақтардың көбею үшін серігін табуы қиындап, т.н. Алли эффектісі пайда болады.

Пандемия себептері

Зерттеушілер Канар аралдарындағы жаппай қырылу басқа аймақтардағы ұқсас оқиғалармен қатар жүріп, Diadematidae тұқымдасын зақымдаған пандемияның дәлелі деп қорытындылады. Қырылудың негізгі себебі ретінде Philaster apodigitiformis инфузориясы аталды, ол бұған дейін Кариб теңізіндегі теңіз кірпілерінің жаппай қырылуының басты себебі ретінде анықталған.

Океанографиялық деректерді талдау әрбір қырылу толқынының басталуы екі факторға сәйкес келгенін көрсетті: батыстан патогенді инфузорияны әкелуі мүмкін ұзақ шығыс ағыстары және түбіндегі шөгінділерді көтеріп, қоздырғыштың белсенділігі мен таралуына ықпал еткен оңтүстіктен соққан ерекше күшті дауылдар.

Апаттың ерекшелігі мен салдары

2022–2023 жылдары Канар аралдарында Diadema africanum-ның жаппай қырылуы ауқымы мен салдары жағынан ерекше. Бұрынғы оқиғалардан айырмашылығы, бұл жолғы апат тек ересек популяцияның жойылуына ғана емес, сонымен қатар көбею функциясының толық күйреуіне әкелді. Бұл түрдің аймақта табиғи жолмен қалпына келу мүмкіндігін қатерге тіреді.