444 миллион жыл бұрын болған жаппай жойылудан кейін тірі ағзалардың бейімделу құпиясы ұзақ уақыт бойы геологиядағы басты мәселелердің бірі болып келді. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, терең теңіздегі мезофауна сол кезде-ақ бүгінгі күнге дейін өзекті болып отырған тіршілік ету механизмдерін дамытқан.

Теңіз қардың» мұхит экожүйелері үшін маңызы

«Теңіз қар» — бұл өлі фитопланктонның ұсақ бөлшектері, зоопланктонның қалдықтары, тозаң және басқа да органикалық қалдықтар, олар күн сәулесі түсетін беткі қабаттардан баяу тереңдікке түседі. Бұл процесс теңіз экологиясы мен жаһандық климатта маңызды рөл атқарады: ол көміртекті атмосферадан мұхиттың терең қабаттарына тасымалдайды, онда көміртек мыңдаған жылдар бойы сақталуы мүмкін, сондай-ақ бұл мәңгілік қараңғылықта тіршілік ететін алып қауымдастықтар үшін жалғыз қорек көзі болып табылады.

«Теңіз қар» бөлшектері терең теңіз ағзаларының тұтас қауымдастықтарын қоректендіреді және жаһандық көміртек айналымына айтарлықтай әсер етеді, ал бұл өз кезегінде планетаның климатына ықпал етеді. Алайда, мұхиттың беткі қабаты мен түбін байланыстыратын бұл жүйенің пайда болуы ұзақ уақыт бойы түсініксіз болып келді, себебі оның микроскопиялық дәлелдері түпкі шөгінділерде нашар сақталады.

Суом сланецтеріндегі ерекше олжа

Оңтүстік Африкадағы Суом сланецтерінде жасалған жаңалық бұл ережеден ерекше болды. Ғалымдар 444 миллион жыл бұрынғы жыныстарда «теңіз қардың» іздерін тапты — бұл Жердің бес ірі жаппай жойылуының біріне сәйкес келетін ордовик кезеңінің соңы. Жаһандық мұз басу мен Дүниежүзілік мұхит деңгейінің күрт төмендеуі теңіз тіршілігі үшін апатты салдарға әкеліп, түрлердің 85%-ына дейін жойып жіберді.

Суом сланецтері ежелгі теңіздің түбінде оттегі жетіспеген жағдайда қалыптасқан. Осы жыныстардың ішінде зерттеушілер органикаға бай жұқа қабаттарды — тасқа айналған «теңіз қарын» тапты. Бұл қабаттарда микроскопиялық індер мен тасқа айналған қалдықтар (копролиттер) анықталып, олар компьютерлік томография арқылы егжей-тегжейлі зерттелді. Зерттеу нәтижелері Nature Ecology & Evolution журналында жарияланды.

Қиындықтан кейінгі тіршіліктің қалпына келуі

Талдау көрсеткендей, ұсақ түптік ағзалар — негізінен нематодтар (дөңгелек құрттар) мен фораминифералар (біржасушалылар) — шөгіндіні тығыз қоныстандырған. Олардың іздерінің тығыздығы «теңіз қардың» мөлшеріне тікелей байланысты болды: қай жерде ол көп болса, тіршілік қайнап, тығыз жүріс-жолдар желісін құрған.

Зерттеу авторлары терең теңіз экожүйесінің қорек түскендегі ең ерте белгілі мінез-құлық реакцияларының бірін тіркеді. Қазіргі терең теңіз мезофаунасы әлі күнге дейін осыған ұқсас стратегияны қолданады. Айта кетерлігі, бұл механизм жаһандық жойылудан кейін бар болғаны бірнеше миллион жыл ішінде пайда болған — эволюция тұрғысынан бұл өте қысқа мерзім. Ғалымдардың пікірінше, микроскопиялық ағзалар босап қалған экологиялық нишаларды тез иеленіп, беткі қабаттан түсетін органикалық көміртекті тиімді игеру жолын меңгерген.

Ашылудың эволюцияны түсінуге қосқан үлесі

Осылайша, зерттеу теңіз экожүйелерінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, жаһандық климатқа әсер ететін іргелі механизмнің өте ерте пайда болғанын дәлелдейді. Бұл механизм ежелгі заманда-ақ жұмыс істеген және мақала авторларының пікірінше, биосфераның апатты оқиғалардан кейін тез қалпына келуінде шешуші рөл атқарған.