Қазіргі адамдардың, неандертальдықтардың және денисовалықтардың тікелей арғы тегі кім болғаны туралы сұрақ ұзақ уақыт бойы ғалымдар арасында қызу пікірталас тудырды. Кейбір антропологтар бұл рөлді еуропалық Homo antecessor атқарды деп есептесе, басқалары түрдің арғы тегі Азиядан шыққан деп болжады. Алайда Солтүстік Африкадағы жаңа олжалар бұл жұмбақтың кілті мүлде басқа аймақта болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Адам эволюциясы: белгілі және белгісіз кезеңдер

Жалпы алғанда, адамның эволюциялық жолы айқын көрінеді: шамамен жеті миллион жыл бұрын тік жүрудің пайда болуынан бастап, алғашқы тас құралдарын австралопитектердің жасауы және Homo туысының қалыптасуына дейін. Жақында Мароккода біздің түріміздің өкілдері — Homo sapiens-тің ең көне қалдықтары табылды.

Дегенмен, бұл тарихтың кейбір маңызды кезеңдері әлі де түсініксіз күйінде қалып отыр. Мысалы, генетиктердің мәліметінше, шамамен 800 мың жыл бұрын қазіргі адамдардың арғы тектерінің саны күрт азайып, бірнеше мың ғана дара қалды — бұл олардың толық жойылып кетуіне аз-ақ қалған (бұл «тар мойын» эффектісі деп аталады). Бұл, бәлкім, астероидтардың құлауымен байланысты болған, олардың бірі шамамен миллион мегатонна қуатында жарылыс тудырып, ұзаққа созылған «астероидтық қысқа» себеп болуы мүмкін.

Сан дағдарысы және эволюциялық жұмбақтар

Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, астероид құлаған дәуірде ежелгі адамдардың саны жүз есе азайған. Орта плейстоценде адамзат жүз мың жылдан астам уақыт бойы жойылып кетудің шегінде өмір сүрді. Бұл кезеңге жататын адам сүйектерінің табылуы өте сирек, сондықтан олардың эволюциясын түсіну қиын. 800 мың жыл бұрыннан кейін Homo erectus сирек кездеседі және тек жекелеген аймақтарда ғана сақталған, ал бұған дейін ол жүздеген мың жыл бойы қаңқасында айтарлықтай өзгеріссіз өмір сүрген.

Генетикалық деректерге сүйенсек, 765 мың мен 550 мың жыл бұрын үш дамыған адам түрінің — қазіргі адамдардың, неандертальдықтардың және денисовалықтардың арғы тегі бөлінген. Бұл үш түрдің де ми көлемі қазіргі адамға ұқсас болған. Алайда олардың ортақ арғы тегі тікелей Homo erectus бола алмайды — айырмашылықтар тым үлкен, бұл генетикамен де расталады. Демек, бұл үш ақылды түрдің бәріне ортақ бір арғы түр болған.

Арғы текті қайдан іздеу керек: Еуропа ма, әлде Африка ма?

Испан археологтары бірнеше онжылдық бұрын мұндай арғы тектің рөліне Homo antecessor-ды ұсынған, оның шашыраңқы сүйектері Испания үңгірлерінен табылған. Алайда бұл түрдің толық қаңқасы әлі табылған жоқ, ал сақталған бөліктері, әсіресе тістері, қазіргі адамдар мен денисовалықтарға қарағанда неандертальдықтарға көбірек ұқсайды.

Жақында халықаралық ғалымдар тобы Nature журналында қазіргі Касабланка (Марокко) аумағында шамамен 773 мың жыл бұрын өмір сүрген адамдардың сүйектерін зерттеу нәтижелерін жариялады. Бұл олжаның жасы Брюнес — Матуйяма магниттік инверсия қабаты бойынша анықталған, сондықтан мерзімдеу өте сенімді. Осылайша, ғылым адамзаттың арғы тектері саны өте аз, ал тірі қалу өте қиын болған «тар мойын» дәуіріне көз жүгіртуге сирек мүмкіндік алды.

Мароккалық олжалардың ерекшеліктері

Табылған сүйектер арасында екі төменгі жақ, бірнеше тіс және екі ересек адамның омыртқалары бар, олардың бірі шағын болған. Толық қаңқа жоқ, бұл талдауды қиындатады, бірақ бар фрагменттердің өзі құнды ақпарат берді. Испанияда сол дәуірде өмір сүрген Homo antecessor-дағыдай, бұл сүйектерде архаикалық белгілер (мысалы, төменгі жақ элементтері Homo erectus-ті еске салады) мен прогрессивті сипаттар қатар кездеседі.

Алайда Касабланка адамы мен Homo antecessor — әртүрлі түрлер. Мароккалық олжалардың тістері қазіргі адамдардың тістеріне көбірек ұқсайды, ал Homo antecessor-да олар неандертальдықтарға жақын.

Homo sapiens-тің бастауларына жақын

Зерттеу авторлары мароккалық адам Homo sapiens-тің арғы тегіне — біздің түріміздің өкілдеріне көбірек ұқсайды деген қорытындыға келді. Бұл түрдің ең көне өкілдері қазіргі Марокко аумағында Касабланкада табылғандардан 450 мың жыл кейін өмір сүрген. Ғалымдар барлық көне (90 мың жылдан асқан) және сенімді түрде Homo sapiens-ке жатқызылатын олжалар Африкада немесе Суэц мойнағы маңындағы Азияда табылғанын атап өтеді.

Сондықтан зерттеушілердің пікірінше, біздің түріміз Африкада, африкалық арғы түрден пайда болғаны ең ықтимал. Сол адам формасы Гибралтар арқылы Испанияға өтіп, сол жерде Homo antecessor-ға, кейіннен гейдельберг адамдары мен неандертальдықтарға айналуы мүмкін.