Қашықтағы Галапагос аралдарында ғалымдар теңіз арыстандарының ерекше мінез-құлқын бақылап отыр, бұл табиғат заңдары туралы қалыптасқан түсініктерге күмән келтіреді. Мұнда гаремі бар ересек аталықтар мен ана болған ұрғашылар балалық шақтағы әдеттерін жалғастырады — олар аналарына қайта оралып, сүт емеді. Эволюция оқулықтарына сәйкес, мұндай мінез-құлық әлдеқашан өткеннің еншісінде қалуы тиіс еді. Тек жиырма жылдық бақылаудан кейін зерттеушілер бұл құбылыстың ауқымын бағалай алды.

Бірегей түр және ұзақ мерзімді бақылаулар

Галапагос теңіз арыстаны (Zalophus wollebaeki) — тек осы аралдарда ғана кездесетін, жойылып кету қаупі төнген эндемик. 2003 жылдан бері Германиядағы Билефельд университетінің мінез-құлық экологы Оливер Крюгер жетекшілік ететін халықаралық ғалымдар тобы Каманьо атты шағын аралдағы бір колонияны мұқият зерттеп келеді. «Галапагос теңіз арыстаны» жобасы аясында зерттеушілер әрбір белгіленген жануардың өмірі, көбеюі, тіршілігі мен әлеуметтік байланыстары туралы егжей-тегжейлі деректер жинауда.

Биологиялық заңдылықтардың бұзылуы

Жақында ғана бұл ескекаяқтылардың өмірлік циклі сүтқоректілерге тән жалпы ережелерге сәйкес келеді деп есептелді: анасы баласын өздігінен өмір сүріп, азық табуды үйренгенше сүтімен қоректендіреді. Әдетте үшінші жылға қарай түбегейлі емшектен шығару жүреді, өйткені сүт өндіру анаға көп энергия жұмсауды талап етеді. Бала өздігінен өмір сүріп, көбейе алатын жасқа жеткен соң, әрі қарай сүтпен қоректендіру биологиялық тұрғыдан тиімсіз — энергияны жаңа ұрпаққа немесе өз денсаулығын сақтауға жұмсаған дұрыс. Бұл Чарльз Дарвин алғаш сипаттаған табиғи сұрыпталу қағидатымен үйлеседі.

Күтпеген жаңалықтар

Ұзақ уақыт бойы ересек галапагос теңіз арыстандары аналарына сүт үшін оралмайды, мұндай жағдайлар өте сирек деп саналды. Алайда жиырма жылдық деректерді талдау бұл құбылыстың әлдеқайда кең таралғанын көрсетті. Галапагос теңіз арыстандары үшін ересек болып, өздігінен аң аулап, көбейе алса да, ана сүтін емуді жалғастыру — қалыпты жағдай. Оларда ересек болу бұл байланысты үзуді міндетті түрде білдірмейді.

Бақылаулар көрсеткендей, жыныстық жетілуге жеткен барлық белгіленген даралардың 11%-ы мезгіл-мезгіл аналарына сүт үшін оралып отырған. Олардың әрбір бесіншісі мұны тіпті өздері көбейе бастағаннан кейін де жалғастырған. Мұндай жануарларды ғалымдар «супер-емушілер» деп атады. Ең жасы үлкен тіркелген «супер-емуші» — 16 жастағы аталық, ал бұл теңіз арыстандарының өмір сүру ұзақтығы 24 жылға дейін жетеді. Мұндай мінез-құлық басқа ешбір жануар түрінен байқалмаған.

Жағдайды күрделендіретіні — галапагос теңіз арыстандарының сүті өте майлы әрі нәрлі, сондықтан оны өндіру анаға одан да көп күш жұмсауды қажет етеді.

Жауабы жоқ сұрақтар

Бұл жаңалық көптеген сұрақтар туындатты. Табиғи сұрыпталу неге мұндай шығынды мінез-құлықтың дамуына жол берді? Бұдан кім пайда көреді — ересек ұрпақ па, ана ма, әлде екеуі де ме? Ғалымдар әзірге нақты жауап бере алмайды.

Каманьодағы зерттеулер одан да ерекше көріністерді анықтады: мысалы, «емуші тізбек» деп аталатын көп деңгейлі көрініс, яғни бір ұрпақ анасынан сүт еміп жатқанда, анасы да өз анасынан сүт емеді. Басқа жағдайларда аталықтар әлеуметтік рөлдерін тез ауыстырады — сүт еміп жатқан сабырлы аталық кенеттен өз аумағы мен гаремін қорғауға ұмтылады.

Тек бір ғана заңдылық анықталды: бұл құбылыс ұрпақтың жынысына емес, қоршаған орта жағдайларына байланысты. «Супер-емушілер» көбіне мұхитта азық мол болған жылдары кездескен. Бұл аналардың қосымша энергия жұмсауға тек өз денсаулығына зиян келтірмейтін жағдайда ғана баратынын көрсетеді. Аштық жылдары мұндай жомарттық, бәлкім, жоғалады.

Мүмкін салдарлар және әлеуметтік байланыстар

Деректерді талдау көрсеткендей, отбасында ересек «супер-емуші» болғанда, оның кіші бауырлары мен қарындастары үшін ерте өлім қаупі артады, өйткені олар әлі де ана сүтіне толық тәуелді.

Ғалымдар әзірге ересек даралар қанша сүт алатынын және оның рационындағы калория үлесін білмейді. Мүмкін, бұл аналарына бару — әлеуметтік байланыстарды нығайтатын символикалық әрекет қана шығар, ал галапагос теңіз арыстандарының әлеуметтік байланыстары өте берік.

Бұл болжам осы жануарлардың басқа да ерекше мінез-құлық белгілерімен жақсы үйлеседі. Мысалы, көптеген теңіз сүтқоректілерінен айырмашылығы, галапагос теңіз арыстандары бірлесіп балықтарды таяз суға қуып, кооперативті аңшылық элементтерін көрсетеді.

Зерттеу нәтижелері жарияланған ғылыми мақала The American Naturalist журналында жарық көрді.