Сапиенстер мен неандертальдықтар: ұзаққа созылған байланыстар тарихы

Зерттеулер көрсеткендей, Homo sapiens пен неандертальдықтар бүкіл континентті қамтыған кең аумақтарда өзара әрекеттескен. Жаңа зерттеу авторларының пікірінше, бұл байланыстар сирек кездейсоқтық емес, керісінше, тұрақты түрде болып, мыңдаған жылдарға созылған.

Түрлердің бөлінуі және алғашқы көші-қондар

Адам эволюциясындағы ең қызықты тақырыптардың бірі — неандертальдықтардың (Homo neanderthalensis) және ақылды адамның (Homo sapiens) өмір сүруі мен өзара әрекеттесу тарихы. Бұл екі түрге апаратын тармақтар шамамен 500–700 мың жыл бұрын бөлініп, содан кейін неандертальдықтардың ата-бабалары Африкадан кеткен.

Ғалымдардың болжамынша, қазіргі адамдар шамамен 300 мың жыл бұрын бүкіл Африка құрлығында пайда болған. Homo sapiens-тің ең көне қазба қалдықтары Мароккодағы Жебель-Ирхуд үңгірінен табылып, жасы 300–315 мың жыл деп анықталған.

Шамамен 400–500 мың жыл бұрын неандертальдықтардың ата-бабалары Еуропа мен Батыс Азияға қоныстанған. Homo sapiens-тің Африкадан алғашқы шығу іздері қазіргі Израиль мен Грекия аумағынан табылып, жасы шамамен 200 мың жыл деп есептеледі. Алайда, Homo sapiens-тің Африкадан негізгі көші-қон толқыны әлдеқайда кейінірек — шамамен 60–70 мың жыл бұрын басталған.

Генетикалық араласудың іздері

2010 жылы ғалымдар алғаш рет неандертальдықтың геномын секвенирлеп, сапиенстермен араласу айтарлықтай генетикалық із қалдырғанын анықтады. Неандертальдықтар мен қазіргі Африкадан тыс популяциялардың ата-бабалары арасында ген алмасу болғаны дәлелденді.

Африкадан тыс өмір сүретін қазіргі адамдардың барлығы дерлік өз геномында 1-ден 4%-ға дейін неандертальдық ДНҚ-ны алып жүреді. Бұл мұра маңызды рөл атқарды: кейбір неандертальдық гендер ата-бабаларымызға жаңа ортаға бейімделуге көмектесіп, иммунитетке, тері түсіне және зат алмасуға әсер етті. Дегенмен, басқа ген нұсқалары кейбір аурулардың даму қаупін арттыруы мүмкін.

Араласу қайда және қалай өтті?

Ұзақ уақыт бойы екі түрдің қай жерде және қаншалықты ауқымды араласқаны белгісіз болып келді. Бұрын Homo sapiens Африкадан бір рет шығып, Батыс Азия арқылы өтіп, сол жерде неандертальдықтардың негізгі популяциясымен кездескен деп есептелді. Алайда жаңа деректер бұл үдерістің әлдеқайда күрделі болғанын көрсетеді.

Женева университетінен Маттиас Курр басқаратын халықаралық антропологтар тобы 4147 ежелгі генетикалық үлгіні зерттеді, олардың ең көнесінің жасы шамамен 44 мың жыл. Бұл үлгілер Еуразияның 1200-ден астам нүктесінен жиналған.

Зерттеушілер ежелгі сапиенстердің геномынан неандертальдықтардан мұраға қалған ерекше генетикалық нұсқаларды іздеп, олардың географияға байланысты таралуын зерттеді.

Араласу географиясы: жаңа ашылулар

Талдау тұрақты заңдылықты көрсетті: сапиенстердің геномындағы неандертальдық ДНҚ үлесі Шығыс Жерорта теңізінен алыстаған сайын арта түскен — бұл аймақ бұрын екі түрдің негізгі байланыс орны деп саналған. Бұл өсім Еуропаға және Азияға қарай байқалып, шамамен 3900 шақырым батысқа және шығысқа қарай тоқтаған. Сапиенстердің әрі қарай жылжуы неандертальдық ДНҚ үлесінің өсуіне әкелмеген.

Ежелгі сапиенстердің қоныстануын модельдеу мұндай көріністі тек сапиенстер мен неандертальдықтар кең аумақта, яғни Еуропаның басым бөлігінде, Шығыс Жерорта теңізі мен Батыс Азияға дейін ұзақ әрі жиі кездескен жағдайда ғана түсіндіруге болатынын көрсетті.

Байланыс аймағы неандертальдықтардың Батыс Еуразиядағы белгілі қоныстарының көпшілігімен сәйкес келеді, тек Сібірдегі Алтайды қоспағанда. Францияның батысы мен Иберия түбегінің көп бөлігі бұл аймаққа кірмеген, дегенмен ол жерлерде неандертальдықтардың болғаны белгілі. Зерттеушілердің пікірінше, бұл аймақтарда араласу болмаған немесе оның іздері зерттелген үлгілерге түспеген.

Ұзақ әрі ауқымды үдеріс

Ғалымдар сапиенстер мен неандертальдықтар мыңдаған жылдар бойы үздіксіз байланыста болған деп санайды. Жекелеген кездесулердің нақты мерзімін анықтау әзірге мүмкін емес, бірақ генетика ұзақ әрі кең ауқымды араласуды көрсетеді.

Бұрын негізгі ген алмасу шамамен 50 мың жыл бұрын басталып, 4–7 мың жылға созылғаны анықталған еді. Жаңа деректер бұл хронологияны растап, үдерістің географиясын айтарлықтай кеңейтеді.

Яғни, екі түрдің белсенді араласуы бұрын ойлағаннан әлдеқайда кең аумақта және бір реттік оқиға емес, бірнеше мәрте болған. Құрлыққа таралу барысында қазіргі адамдар Еуропа мен Азияда неандертальдықтардың әртүрлі топтарымен бірнеше рет кездескен. Бұл үдеріс үздіксіз, ұзақ уақытқа созылып, орасан зор аумақтарды қамтыған.

Зерттеу нәтижелері биология бойынша bioRxiv препринт сайтында жарияланды.