Бірқатар елдердің саябақтарында ерекше құбылыс жиі байқалуда: синицалар мен торғайлар ұя салу үшін тұмсықтарында тек мамық пен бұтақтарды ғана емес, темекі тұқылдарын да тасиды. Зерттеулер көрсеткендей, құстар никотин сіңген бұл қоқысты ұрпағын қорғау үшін пайдаланады, дегенмен мұндай мінез-құлықтың теріс жақтары да бар.

Құбылыстың таралуы

Құстардың мұндай әрекеті әлемнің әртүрлі аймақтарында байқалған. Галапагос аралдарында дарвиндік шымшықтар, Мексикада үй торғайлары, ал Жаңа Зеландияда бұлбұлдар ұя салу кезінде темекі тұқылдарын қолданады. Ұлыбританияда кейбір құстар тіпті темекі тұқылдарына арналған жәшіктердің ішінде ұя жасайды.

Темекі тұқылдарын қолдану себептері

Темекі сүзгілерінің құрамында никотин, мышьяк және ауыр металдар сияқты көптеген химиялық заттар бар. Олардың кейбірі, әсіресе никотин, жәндіктер үшін уытты қасиетке ие. Осыған байланысты құстар темекі тұқылдарын ұяларын паразиттерден қорғау үшін қолданады деген болжам бар.

Эксперименттік зерттеулер

Польшадағы орнитологтар мен биологтар Cyanistes caeruleus (көк синица) құстарымен тәжірибе жүргізді. 99 балапан бірнеше ондаған ұядан алынып, үш топқа бөлінді:

• Бақылау тобы: құстар табиғи материалдардан салған ұялар.
• Стерильді топ: ұяларға зарарсыздандырылған жасанды мүк пен мақта қосылды, бұл сыртқы паразиттердің болуын болдырмау үшін жасалды.
• Темекі тұқылы бар топ: ұяларға екі қолданылған темекі сүзгісі салынды.

Балапандар шыққаннан кейін 13 күн өткен соң олардың қанынан талдау алынды. Стерильді ұялар мен темекі тұқылы бар ұялардағы балапандарда гемоглобин мен гематокрит деңгейі бақылау тобымен салыстырғанда жоғары болды, бұл тіндердің оттегімен жақсы қамтамасыз етілуін және күйзеліске төзімділікті көрсетеді.

Паразиттерге әсері

Балапандар ұядан ұшып шыққан соң, ғалымдар әр ұядағы паразиттер санын есептеді. Ең көп паразит табиғи материалдан жасалған ұяларда, аздау — темекі тұқылы бар ұяларда, ал стерильді ұяларда паразиттер дерлік болмады. Дегенмен, темекі тұқылдарының әсері шамалы ғана болды: шыбын мен бүрге дернәсілдерінің саны аздап төмендеді.

Мінез-құлық ерекшеліктері мен ықтимал қауіптер

Мексикада құстар сүзгілерді талшықтарға бөліп, бұл улы заттардың балапандардың денесімен жанасуын арттырады және қорғаныс тиімділігін күшейтеді. Ұядағы темекі тұқылдарының саны артқан сайын балапандардың тіршілік етуі мен иммундық жауабы жақсарғанымен, олардың жасушаларында генетикалық зақымдану белгілері анықталған. Бұл құбылыстың ұзақ мерзімді салдары әзірге белгісіз.

Қорытынды

Құстар темекі тұқылдарын паразиттерден қорғану құралы ретінде пайдаланады, бірақ сонымен бірге зиянды заттардың әсеріне ұшырайды, бұл олардың денсаулығына кері әсер етуі мүмкін. Зерттеу Animal Behaviour журналында жарияланған.