Британдық зерттеушілер алғаш рет тәжірибе жүзінде футбол добымен басқа соққы жасағанда бас сүйек ішінде қысым толқындары пайда болатынын анықтады. Әртүрлі доп түрлері миды әртүрлі деңгейде жүктейтіні белгілі болды — айырмашылық 55 есеге дейін жетуі мүмкін, әсіресе классикалық былғары доптар суға малынғанда ең қауіпті болып шығады.

Футболшылардың денсаулығына ұзақ мерзімді қауіптер

Соңғы жылдары ғылыми қауымдастық пен футбол ұйымдары кәсіби ойыншылардың денсаулығына ұзақ мерзімді әсерлерге ерекше назар аударып келеді. Ұлыбритания, Швеция және Францияда жүргізілген эпидемиологиялық зерттеулер бұрынғы футболшыларда нейродегенеративті аурулардың даму қаупі жоғары екенін көрсетті. Бұрын мұндай патологиялар көбіне бокс пен американдық футболмен байланысты болатын.

Негізгі қауіп факторы ретінде спорттық мансап барысында баспен допқа бірнеше рет соққы жасау аталады. Бұған дейін ғалымдар бас қозғалысын, соққы күшін және бас сүйек қозғалысын зерттеп, ми шайқалуы немесе сыну қаупін бағалайтын, бірақ тіндердің микрожарақаттарының пайда болу механизмін, жылдар өте келе мидың баяу деградациясына әкелетін процесті түсіндіре алмады.

Тәжірибелік әдістеме

Лафборо университетінің зерттеушілері барынша шынайы модельдеу үшін арнайы бас сүйек үлгісін жасады. Автокөлік апаттарындағы стандартты манекендердің орнына, адам сүйегінің механикалық қасиеттеріне ұқсас пластиктен жасалған бас сүйек жартысы 3D-принтерде басып шығарылды. Бас сүйектің ішкі қуысы тығыздығы мен дыбыс таралу жылдамдығы бойынша ми тіні мен жұлын сұйықтығына ұқсас гельмен толтырылды.

Гельдің ортасына, бас сүйектің ішкі бетіне бес миллиметр тереңдікте, сұйық ортадағы қысымның ең аз ауытқуларын тіркей алатын жоғары сезімтал гидрофон орнатылды. Футбол доптары пневматикалық зеңбірекпен нақты ойынға тән жылдамдықтарға — 13-тен 23 метрге дейін секундына — дейін үдетілді.

Тәжірибе нәтижелері

20 түрлі доппен жүргізілген 430 тәжірибе барысында — ХХ ғасырдың ортасындағы тарихи былғары репликалардан бастап қазіргі ірі турнирлерде қолданылатын синтетикалық модельдерге дейін — әр соққы бас сүйек ішіндегі датчикке алғашқы 100 микросекундта жететін қысым толқынын тудыратыны анықталды. Бұл бас қозғалысы басталғанға дейін мың есе жылдам. Барлық соққы толқынының энергиясы жарты миллисекундтан аз уақытта босатылады.

Тіркелген ең жоғары қысым 31 килопаскальға жетті, бұл өнеркәсіпте металл қалыптауға қолданылатын қуатты гидравликалық престегі қысымға тең. Бұл көрсеткіш АҚШ әскери қызметкерлеріне арналған жаттығулардағы соққы толқынының шекті деңгейінен (27 килопаскаль) асып түседі.

Доп түрі мен ойын жағдайларының әсері

Әртүрлі доптардың әсері бірдей болмады. Пиктік қысымдағы айырмашылық тоғыз есеге, ал берілетін энергияда — 55 есеге дейін жетті. Қазіргі синтетикалық және желімделген доптар ең күшті толқындар тудырды, ал дәстүрлі былғары доптар құрғақ күйде ең төмен қысым көрсетті. Алайда ылғалды ортада болғаннан кейін, яғни жаңбыр астындағы ойынды модельдегенде, былғары доптардың массасы артты, ал олардың тудыратын қысымы төрт-бес есеге өсіп, ең қатты синтетикалық доптардың көрсеткіштеріне жақындады.