Бүгінде Жер бетінде шамамен 7 500 тіл бар, алайда зерттеулер көрсеткендей, бұрын олардың саны әлдеқайда көп болған. Халықаралық лингвистер тобы соңғы 12 мың жылдағы тілдік әртүрліліктің динамикасын қалпына келтіріп, тілдердің ең көп таралған кезеңі әлдеқашан өтіп кеткенін және содан бері олардың саны тез азайып келе жатқанын анықтады.

Тілдің мәдениеттегі рөлі

Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар өткеннің, дүниетанымның, дәстүрлер мен адамдардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесу тәсілдерінің сақтаушысы. Сондықтан тілдік әртүрлілік адамзаттың мәдени байлығының маңызды көрсеткіші болып саналады. Қазіргі уақытта әлемдегі тілдердің шамамен 40%-ы жойылып кету қаупінде тұр, жыл сайын бірнеше тіл қолданыстан шығып қалады.

Тілдердің тарихи динамикасы

Тілдердің жойылу мәселесі бұрыннан белгілі болғанымен, жақында ғана адамзат тарихындағы тілдік әртүрліліктің қалай өзгергені туралы деректер пайда бола бастады. Археологиялық табыстар мен генетикалық зерттеулер ежелгі адамдардың қоныстануы мен көші-қондарын зерттеуге мүмкіндік береді, бірақ көне тілдердің көпшілігінде жазу болмағандықтан, оларды зерттеу қиынға соғады.

Ұзақ уақыт бойы тілдердің негізгі азаюы салыстырмалы түрде жақында, яғни XV–XVI ғасырлардағы еуропалық отарлау дәуірінде орын алды деп есептелді. Ірі тілдердің таралуы мен жаһандану шағын тілдік қауымдастықтардың біртіндеп жойылуына әкелді.

Басқа да гипотезалар бар. Кейбір мамандар тілдердің ең көп саны соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, адамдар шағын оқшауланған топтарда өмір сүрген кезде, әр топ өз тілінде сөйлеген кезеңде болған деп болжайды.

Математикалық реконструкция

АҚШ зерттеушілер тобы соңғы 12 мың жылдағы әлемдегі тілдердің санын математикалық модельдеу арқылы зерттеді. Бұл үшін қазіргі тілдер туралы мәліметтер, дәстүрлі аңшы-терімші қоғамдардың этнографиялық сипаттамалары, Жер халқының әртүрлі тарихи кезеңдердегі саны және байес статистикалық әдістері қолданылды.

Кішігірім этнолингвистикалық қауымдастықтар әдетте бір тілде сөйлейді деген болжамға сүйене отырып, әртүрлі халық тығыздығы мен қауымдастықтардың көлеміне қарай тілдердің ықтимал саны есептелді.

Негізгі қорытындылар

Есептеулерге сәйкес, голоцен дәуірінің басында, егіншілік кең таралмай тұрған кезде, Жер бетінде шамамен 4 500-6 000 тіл болған, бұл бүгінгі күннен де аз. Халық саны мен адамдардың қоныстануы өскен сайын тілдердің саны да тез арта бастады. Ең жоғары тілдік әртүрлілік шамамен 3 000-1 000 жыл бұрын байқалды, сол кезде Жер бетінде ондаған мың тіл болуы мүмкін еді.

Кейінірек, алғашқы ірі мемлекеттер мен көпұлтты империялар пайда болып, әкімшілік тілдер, жаңа саяси құрылымдар, сауда байланыстары және мәдени ассимиляция енгізіле бастады. Соның нәтижесінде шағын тілдік қауымдастықтар біртіндеп жойылып немесе ірі қоғамдардың тілдеріне көшті.