Адам иістерді кеміргіштер сияқты жылдамдықпен ажырата алады, дегенмен адамдардың тыныс алу жиілігі шамамен он есе төмен. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар мен тышқандарда иісті қабылдаудың ортақ эволюциялық механизмі бар: тыныс алу кезінде ми арнайы талдау циклін іске қосып, нейрондарды иісті жылдам анықтау үшін жоғары жылдамдық режиміне ауыстырады.

Солтүстік-Батыс университетінің (АҚШ) нейробиологтары жүргізген зерттеулерде иісті әртүрлі қырынан зерттеуге бағытталған екі эксперимент болды. Бірінші экспериментте еркін қозғалатын тышқандарды бақылау үшін роботтандырылған мультивидеофиксация жүйесі қолданылды. Зерттеу барысында кеміргіштер тамақты иіскегенде әдеттегі жылдам иіскеуді уақытша тоқтатып, дене қозғалыстарымен мұқият синхрондалған бір дәл, саналы тыныс алады екені анықталды. Бұл сәтте жануарлар алдыңғы аяқтарын пайдаланып, басын бұрып, тамақты саналы түрде тексереді. Осындай қозғалыстар адамда да тағамның балғындығын бағалағанда байқалады. Егер тышқандардың иіс сезуін өшірсе, олар бұл әрекетті жалғастыра береді, бірақ ерікті қозғалыстарға жауап беретін мотор қыртысын бұғаттау бұл ритуалды толық тоқтатады.

Екінші экспериментте сау еріктілердің қатысуымен осы процестің кері жағы зерттелді. Ми иіс орталығындағы электр сигналдарын өлшейтін датчиктердің көмегімен адамның иісті сезуге тырысқанда төмен жиілікті тета-тербелістер (2-8 герц) пайда болатыны анықталды, олар ақпаратты өңдеу мен құрылымдауға жауап береді. Бұл жиілік кеміргіштердің жылдам тыныс алу ритміне сәйкес келеді.

Адам миына иісті тану үшін жиі тыныс алу қажет емес. Бір саналы тыныс жеткілікті, сонда мидың ішкі «процессоры» иіс туралы ақпаратты секундтың ішінде құрылымдап, өңдей алады, иістің бөлшектерін анықтау үшін нейрондық белсенділіктің жылдам толқындарын пайдаланады.

Бұл механизм мидың мотор қыртысы арқылы бақыланады және саналы назар мен шешім қабылдауға тәуелді, автоматты рефлекс емес. Осы ежелгі нейрондық жүйенің жұмысын түсіну болашақта иіс сезу бұзылыстарымен байланысты Паркинсон, Альцгеймер аурулары және аутизм спектрі бұзылыстары сияқты ауруларды ерте диагностикалауға көмектесуі мүмкін.