Халықаралық ғалымдар тобы иттердің мінез-құлқы мен адамның психикалық ерекшеліктері арасында генетикалық байланыс барын анықтады. Мыңнан астам алтын түсті ретриверлердің ДНҚ-сын зерттеу нәтижесінде жануарларда агрессия, қорқыныш және үйренгіштікке жауап беретін гендер адамдарда интеллект, депрессия және шизофрениямен байланысты екені белгілі болды.

Неліктен иттер психиканы зерттеуге ыңғайлы модель

Адамдарда психикалық бұзылыстар мен темпераменттің генетикасын зерттеу қоршаған ортаның әсері мен генетикалық әртүрліліктің көптігіне байланысты күрделі. Иттерде адамға ұқсас негізгі эмоциялар спектрі (қорқыныш, мазасыздық, байланыс) бар, сондықтан олар мұндай зерттеулер үшін ыңғайлы модель болып табылады. Бір ғана тұқымды — алтын түсті ретриверлерді — таңдау ғалымдарға тұқымаралық салыстыруларға тән генетикалық «шуды» болдырмауға және бір топ ішіндегі нәзік айырмашылықтарға назар аударуға мүмкіндік берді.

Зерттеу қалай жүргізілді

Жұмыс Golden Retriever Lifetime Study ауқымды жобасының деректеріне негізделді. Ит иелері C-BARQ стандартталған сауалнамаларын толтырып, үй жануарларының мінез-құлқын агрессия (адамдарға және басқа иттерге), қорқыныш, ашықтық, үйренгіштік және энергия деңгейі бойынша бағалады. 1187 иттің мінез-құлық профилін геномдарымен салыстыра отырып, ғалымдар толық геномдық ассоциацияларды іздеп, мінез ерекшеліктерімен байланысты ДНҚ учаскелерін анықтады.

Негізгі генетикалық жаңалықтар

Нәтижесінде мінез-құлықпен байланысты 12 маңызды генетикалық локус табылды. Бұл деректерді адам геномдық базаларымен салыстыру тікелей параллельдерді анықтауға мүмкіндік берді. Әсіресе агрессия мен қорқынышқа жауап беретін гендер арасындағы байланыс айқын көрінді. Мысалы, ретриверлердегі PTPN1 гені туыстарына агрессиямен, ал адамдарда жоғары интеллект пен депрессияға бейімділікпен байланысты.

Ғалымдар мынадай заңдылықты байқады: иттердегі «жаман» мінез-құлық гендері (агрессия мен қорқыныш) адамдарда невротизмге тән қасиеттермен — ашуланшақтық, көңіл-күйдің ауытқуы және депрессияға бейімділікпен — сәйкес келеді. Бұл агрессивті иттің биологиялық тұрғыдан адамның мазасыздығы немесе депрессиясына ұқсас күйде болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Когнитивтік функциялардағы параллельдер

ROMO1 гені иттерде үйренгіштікке жауап береді, ал адамдарда когнитивтік қабілеттермен байланысты. SLC35F6 гені иттің жанасуға сезімталдығын анықтайды, ал адамдарда ол шизофрения және биполярлық бұзылыспен байланысты.

Сондай-ақ IGF1 генінің (инсулинге ұқсас өсу факторы) әсері расталды: ол иттің тек көлемін ғана емес, ми құрылымына да ықпал етеді. Үлкен көлемге жауап беретін ген нұсқасы төмен энергия деңгейі мен сабырлы темпераментпен байланысты.

Медицина мен кинология үшін нәтижелердің маңызы

Генетикалық ұқсастық иттерді адам психикалық бұзылыстарын зерттеуге ыңғайлы модель етеді: жануарларда жекелеген гендердің мінез-құлыққа әсері айқынырақ көрінеді, бұл зерттеулер үшін басым мақсаттарды анықтауға көмектеседі.

Сонымен қатар, бұл ғылыми жұмыс «мәселелі» иттерге деген көзқарасты қайта қарауды ұсынады. Агрессия мен қорқыныштың генетикалық байланысы адамның невротизмі мен мазасыздығымен байланысты болғандықтан, мұндай жануарларда туа біткен эмоциялық осалдық болуы мүмкін. Бұл мінез-құлықты түзету тәсілін өзгертуді талап етеді: назарды жай ғана жаттықтырудан эмоциялық күйді басқаруға аудару керек.

Қызметтік иттерді іріктеудің жаңа критерийлері

Үйренгіштік гендерінің адам интеллектімен байланысы қызметтік иттерді іріктеудің жаңа критерийлерін ұсынады. Зерттеу авторлары жануарларды тек бағыну (шартты рефлекстерді қалыптастыру) бойынша ғана емес, сонымен қатар когнитивтік тесттер арқылы жоғары интеллектуалдық әлеуеті бар кандидаттарды іріктеуді ұсынады.