Құс тұмауы вирустары адам үшін айтарлықтай қауіп төндіреді, себебі олар әдеттегі қызба деңгейінен жоғары температурада да көбейе алады. Қызба – ағзаның басты қорғаныс механизмдерінің бірі, ол вирустық инфекциялардың дамуын баяулатады. Алайда Кембридж және Глазго ғалымдарының жаңа зерттеуі құс тұмауы вирустарының басқа вирустарды әдетте басатын жағдайларда да белсенділігін сақтайтынын көрсетті.

Генетикалық ерекшеліктері мен пандемиялар

28 қарашада Science журналында жарияланған зерттеуде вирустың жылуға сезімталдығына айтарлықтай әсер ететін ген анықталғаны хабарланды. 1957 және 1968 жылдардағы тұмау пандемиялары кезінде бұл ген құс вирустарынан адам штамдарына өтіп, олардың кең таралуына ықпал еткен. А типті маусымдық тұмау вирустары жыл сайын миллиондаған адамға жұғады, көбіне салқын жоғарғы тыныс жолдарында (шамамен 33°C) көбейеді. Ал төменгі тыныс жолдарында, мұнда температура 37°C-қа жақын, олардың таралуы әлдеқайда тиімсіз.

Ағзаның қорғаныс механизмдері

Вирустар бақылаусыз қалса, олар ағзаға тарап, ауыр ауруларға әкелуі мүмкін. Қызба – дене температурасын 41°C-қа дейін көтере алатын табиғи реакция. Жақындаға дейін қызбаның вирустарды қалай баяулататыны және кейбір вирустардың жоғары температураға төзімділігінің себептері толық зерттелмеген еді. Құс тұмауы вирустары адам штамдарынан ерекшеленеді: олар төменгі тыныс жолдарында көбейеді, ал өздерінің табиғи иелерінде, мысалы, үйректер мен шағалада, жиі ішекті зақымдайды, мұнда температура 40–42°C-қа дейін жетеді.

Эксперименттік деректер

Бұрынғы жасушалық зерттеулер құс тұмауы вирустарының қызбаға тән температураларға адам вирустарына қарағанда төзімді екенін көрсетті. Жаңа зерттеу жұқтырылған тышқандарды пайдаланып, қызбаның ағзаны қалай қорғайтынын және бұл қорғаныстың неге құс штамдарына қарсы жеткіліксіз болатынын анықтауға мүмкіндік берді. Ғалымдар тышқандарда тұмау А вирусымен жұқтырғанда әдетте қызба дамымайтындықтан, қоршаған ортаның температурасын жасанды түрде көтеріп, жануарлардың дене температурасын арттырды.

Нәтижелер көрсеткендей, дене температурасын қызба деңгейіне дейін көтеру адам тұмауы вирустарының көбеюін тиімді тоқтатады, бірақ құс вирустарына әсер етпейді. Температураны небәрі 2°C-қа көтеру адам тұмауы вирусынан болатын өлімге әкелетін инфекцияны жеңіл ауруға айналдырды.

PB1 генінің рөлі және генетикалық алмасу

Зерттеушілер PB1 гені – жұқтырылған жасушаларда вирустық геномды көшіру үшін қажет – температураға төзімділікте шешуші рөл атқаратынын анықтады. Құс PB1 гені бар вирустар қызбаға тән жоғары температураға төтеп беріп, тышқандарда ауыр ауру тудырды. Бұл маңызды, өйткені құс және адам тұмауы вирустары бір иеде, мысалы, шошқада, бір мезгілде жұққанда генетикалық материалмен алмаса алады.

Вирустардың гендермен алмасу қабілеті жаңа тұмау штамдарының пайда болу қаупін үнемі тудырады. Мұндай жағдайлар бұрынғы пандемиялар кезінде де болған: адам вирусы PB1 геномын құс штамымен алмастырған, бұл сол жылдары адамдарда аурудың ауыр өтуін түсіндіруі мүмкін. Сондықтан құс тұмауы штамдарын мұқият бақылау және олардың қызбаға төзімділігін тексеру аса қауіпті штамдарды анықтауға көмектеседі.

Эпидбақылау мен емдеудің маңызы

Құс тұмауының адамға жұғу жағдайлары сирек болса да, жыл сайын ондай оқиғалар тіркеледі. Құс тұмауынан адам өлімі дәстүрлі түрде жоғары – мысалы, H5N1 инфекциялары кезінде өлім-жітім 40%-дан асты. Құс тұмауының адамдарда ауыр өту себептерін түсіну эпидбақылау мен ықтимал пандемияларға дайындық үшін, әсіресе H5N1 вирустарынан төнетін қауіп тұрғысынан маңызды.

Зерттеушілердің пікірінше, алынған деректер болашақта емдеу бойынша ұсыныстарға әсер етуі мүмкін, бірақ бұл үшін қосымша зерттеулер қажет. Қызба көбіне ибупрофен мен аспирин сияқты ыстықты түсіретін дәрілермен емделеді. Алайда кейбір клиникалық деректер температураны төмендету әрдайым науқастарға көмектеспейтінін және тіпті адамдарда А типті тұмау вирустарының таралуына ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді.