Ғалымдар құстар тұмауы вирустарының ерекше геномға ие екенін анықтады, бұл оларға жоғары температураға төзімді болуға мүмкіндік береді. Осы себепті адамның табиғи қорғаныс реакциясы — қызба — инфекциямен күресте тиімсіз болып қалады. Тіпті температураның көтерілуі бұл вирустардың көбеюіне ықпал етеді.

Неліктен құстар тұмауы адам үшін қауіпті

Кембридж және Глазго университеттерінің зерттеушілері құстар тұмауының адам үшін маусымдық A тұмау штаммдарымен салыстырғанда неге аса қауіпті екенін анықтады. Мұнда басты рөлді PB1 гені атқарады, ол вирусты жоғары температураның әсерінен қорғайды.

Қызба — сүтқоректілердегі ең көне иммундық механизмдердің бірі. Ол дене температурасын көтеріп, көптеген патогендердің, соның ішінде A тұмау вирустарының көбеюін баяулатады. Адамға бейімделген маусымдық штаммдар ең жақсысы 33 °C шамасындағы, жоғарғы тыныс жолдарына тән температурада көбейеді және температура 40 °C-қа көтерілгенде белсенділігін тез жоғалтады. Құстардың дене температурасы жоғары — 40-42 °C аралығында, сондықтан құстар тұмауы вирустары осындай жағдайда тиімді көбеюге бейімделген.

PB1 геномымен тәжірибе

Бұл ерекшелік құстар тұмауы инфекциясының адамда ауыр өтуін түсіндіре ме, соны тексеру үшін ғалымдар PB1 геномынан басқа айырмашылығы жоқ дерлік екі вирус жасады. Бірінде PB1 адам штаммынан алынды, ол қызбаға ұқсас температурада нашар жұмыс істейді, ал екіншісінде — құстар тұмауы вирусынан, оның ішінде 1957 және 1968 жылдардағы пандемиялар кезінде анықталған нұсқаларынан.

Тіпті аздаған генетикалық өзгеріс вирустың мінез-құлқын түбегейлі өзгертті, бұл жасуша дақылдары мен тышқандарда дәлелденді. Қалыпты температурада екі вирус та кеміргіштерде ауыр ауру тудырды. Бірақ дене температурасы 2 °C-қа көтерілгенде адамға бейімделген вирус көбею қабілетін жоғалтып, тек жеңіл ауру шақырды. Ал құстардың PB1 гені бар вирус белсенді көбейіп, ауыр ауруға себеп болды.

Генетикалық алмасу және пандемиялар

Генетикалық секвенирлеу ХХ ғасырдағы ең қауіпті тұмау індеттері PB1 гені құстардан шыққан штаммдармен байланысты болғанын көрсетті. A тұмау вирусының геномында сегіз бөлек сегмент бар, және бір жасушаға екі түрлі штамм түскенде олар осы сегменттермен (реассортация) алмаса алады. PB1 — адам мен құс вирустары арасында жиі ауысатын сегменттердің бірі.

Глазго Медицина зерттеу кеңесінің Вирустық зерттеулер орталығының докторы Мэтт Тернбулл вирустардың гендермен алмасу қабілеті — жаңа тұмау штаммдарының пайда болу қаупінің тұрақты көзі екенін атап өтті. Мұндай алмасулар 1957 және 1968 жылдардағыдай ауыр пандемияларға әкелген, сол кезде адам вирусы PB1-ді құс штаммынан алған.

Мониторинг пен алдын алудың маңызы

Алынған деректер дәл осы шағын ген вирустарға адамның температуралық қорғанысын айналып өтіп, өткен пандемиялар кезінде жойқын инфекциялар тудыруға мүмкіндік бергенін болжауға негіз береді. Егер құстар тұмауы вирусы адамдар арасында тиімді тарала бастаса, бұл ген тағы да үлкен проблемаға айналуы мүмкін.

Тернбулл құстар тұмауы штаммдарын бақылаудың маңыздылығын, мүмкін болатын індеттерге уақытылы дайындалу үшін атап өтеді. Вирустардың қызбаға төзімділігін тексеру қауіпті нұсқаларды ерте анықтауға көмектеседі.

Қазіргі жағдай және тәуекелдер

Өткен айда Вашингтон штатында адамдарда бұрын кездеспеген құстар тұмауының жаңа штаммынан өліммен аяқталған жағдай тіркелді. Әзірге құстар тұмауы вирустары адамдар арасында тиімді тарала алмайды, сондықтан тек жекелеген жұқтыру оқиғалары тіркеледі, олар әдетте ауыр ауруға әкеледі.

Кембридж университетінің профессоры Сэм Уилсон құстар тұмауынан адам өлімінің дәстүрлі түрде алаңдаушылық тудыратынын айтады — мысалы, H5N1 тарихи инфекцияларында өлім деңгейі 40%-дан асқан. Құстар тұмауының адамда ауыр өту себептерін түсіну мониторинг пен ықтимал пандемияларға дайындық үшін өте маңызды, әсіресе H5N1 вирустарының төндіретін қаупін ескере отырып.

Зерттеу Science журналында жарияланды.