Азиялық алып ара өз тұқымдастарының ішіндегі ең ірісі саналады және көптеген жануарларға қорқыныш ұялатады. Оның уы тек қатты, күйдіргіш ауырсыну тудырып қана қоймай, сондай-ақ соншалықты улы, тіпті шағын жануарды өлтіруі мүмкін. Дегенмен табиғатта бұл қауіпті жыртқышқа батыл қарсы тұратын кейіпкер бар – ол үшін ара тек қоректі тағам ғана. Бұл – жапондық тоған бақасы.

Жануарлар әлеміндегі қарсыластық

Жануарлар әлемінде үнемі эволюциялық «қару жарысы» жүреді: жыртқыштар шабуылдау тәсілдерін жетілдірсе, құрбандар қорғану әдістерін дамытады. Бұл әсіресе қосмекенділер мен жәндіктер арасындағы қарым-қатынаста айқын көрінеді. Бақалар мен құрбақалар – ашқарақ жыртқыштар, олар қозғалған және аузына сыйған кез келген нәрсені ұстап жей береді. Бірақ олардың олжасы әрдайым дәрменсіз емес: көптеген жәндіктер күшті қаруға – шағуға және уға ие, ол тіпті өзінен ірі қарсыласын сал қылып не өлтіре алады. Мұндай қару қауіпсіздікті қамтамасыз етуі тиіс сияқты көрінгенімен, табиғат тосын сыйларға толы.

Бақалар улы жәндіктерге қарсы

Ғалымдар кейбір қосмекенділердің улы немесе шағатын жәндіктерді, мысалы, құмырсқа мен шаянды жей алатынын бұрыннан біледі. Алайда бұл үдерістің егжей-тегжейі ұзақ уақыт жұмбақ болып келді. Зерттеушілер енді ғана бақаларға қауіпті қарсыластарын оңай олжаға айналдыруға мүмкіндік беретін физиологиялық және мінез-құлық ерекшеліктерін түсіне бастады.

Жапон биологы Шиндзи Сугиура (Кобе университеті) жергілікті қосмекенділер мен жәндіктердің өзара әрекетін зерттей отырып, маңызды жаңалық ашты. Ол тоған бақаларының жиі ара аналарын улы шағуына қарамастан жейтінін байқады. Кейін ол Шығыс Азияда кең таралған қара дақты тоған бақаларының (Pelophylax nigromaculatus) асқазанынан алып аралардың (Vespa mandarinia) қалдықтарын тапты. Бірақ ешкім аң аулау сәтін тікелей бақыламаған еді.

Эксперимент: бақа мен араның шайқасы

Бұл олқылықтың орнын толтыру үшін Сугиура бірнеше тәжірибе жүргізді. Ол қара дақты бақаларды аквариумға Vespa mandarinia жұмысшы араларымен – жиі «өлтіруші аралар» деп аталатын жәндіктермен бірге орналастырды. Бұл аралардың шағуы алты миллиметрге жетеді, ал уы қатты ауырсыну тудырып, шағын омыртқалыны өлтіруі мүмкін.

Жұмысшы аралар – стерильді аналықтар, олардың жұмыртқа салғышы эволюция барысында у енгізіп, құрбанын сал қылуға арналған мінсіз қаруға айналған. Бұл бейімделу араға ірі жануарларды да жеңуге мүмкіндік береді.

Алайда Сугиураның тәжірибесінде жұмыртқа салғыш тиімсіз болып шықты. Ғалым оқиғаны видеоға түсіріп, баяу көрсетілімде зерттеді. Бақалар еш ойланбастан араларды тілдерімен ұстап, түгелдей жұтып қояды екен. Осы сәтте аралар бақаларды бірнеше рет – тілге, ауызға, тіпті көзге шағып үлгереді.

Шағуларға қарамастан, бақалар улану белгілерін көрсетпеді және ауырсынудан зардап шекпеді. Эксперимент барысында Vespa mandarinia ұсынылған бақалардың шамамен 80%-ы оларды оңай жеп қойды.

Бақалар неге удан қорықпайды?

Осы бақылауларға сүйене отырып, Сугиура мынадай гипотеза ұсынды: ірі бақа түрлері, мысалы, қара дақты тоған бақасы, ара уына табиғи төзімділікке ие. Ғалымның пайымдауынша, бұл жәндіктердің уы эволюциялық тұрғыда олардың басты жаулары – құстар мен сүтқоректілерге қарсы бағытталған, ал бақалар олар үшін сирек қауіп төндіреді, сондықтан қосмекенділерге қарсы уы әлсіздеу болуы мүмкін. Бұл – эволюциялық бейімделудің кейбір түрлерге қарсы тиімді болып, басқаларға жол ашық қалдыратынының айқын мысалы.

Қосмекенділер және басқа қауіпті жәндіктер

Жапон ғалымының жаңалығы қосмекенділер әлемі үшін бірегей емес. АҚШ-тың Ганновер колледжінің биологы Брайан Галл қосмекенділер қауіпті олжаны аулауға жақсы бейімделгенін атап өтті. Өз зерттеулерінде ол екі америкалық құрбақа түрінің қалың экзоскелеті мен ауыр шағуы бар барқыт құмырсқаларды (Mutillidae тұқымдасы) оңай жейтінін анықтады – бұл жәндіктерден көп жыртқыштар аулақ жүреді. Басқа зерттеушілер Оңтүстік Америка құрбағасы Rhinella icterica Бразилияның сары шаянын (Tityus serrulatus) жеп, оның уына төзімді екенін анықтады.

Галл көптеген қосмекенділердің өздері де у шығаратынын, бұл оларға кейбір токсиндерге туа біткен төзімділік беретінін айтады. Сонымен қатар, олардың аулау тәсілі – олжаны ұстап, түгелдей жұтып қою, сондай-ақ ауыздағы мол сілекей құрбанды қосымша қорғайды.

Медицина үшін болашағы

Сарапшылардың пікірінше, бақалардың уға төтеп беру қабілетін әрі қарай зерттеу практикалық маңызға ие болуы мүмкін. Егер тоған бақалары ауырсынуды басатын немесе ара уын бейтараптандыратын физиологиялық механизмдерге ие болса, оларды зерттеу адамдарға арналған жаңа ауырсынуды басатын және қабынуға қарсы дәрілер жасауға көмектесуі мүмкін.