Цитрус, қылқан жапырақты немесе гүл иісі бар бөлмелер жиі таза деп қабылданады, алайда мұндай хош иістер ауада жүретін химиялық процестердің белгісі болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, кәдімгі тазартқыш құралдар мен эфир майларына негізделген өнімдерден бөлінетін ароматикалық қосылыстар бөлме ішінде тез реакцияға түсіп, нанобөлшектер түзе алады. Бұл ұсақ бөлшектерді тыныс алу кезінде кейбіреулері өкпеге терең еніп кетуі мүмкін.

Тазалау кезінде нанобөлшектердің түзілуі

Беткі қабаттарды тазалау және дезинфекциялау кезінде терпендер мен терпеноидтардың концентрациясы (10–1000 ppb) жылдам өседі, бұл кейде ормандағы деңгейден де жоғары болады. Бұл қосылыстар ішкі ортадағы тотықтырғыштармен, әсіресе озонмен әрекеттесіп, нанобөлшектердің қарқынды түзілуі мен өсуіне әкеледі. Тіркелген нуклеация және бөлшек өсу жылдамдығы ашық ауадағыдан әлдеқайда жоғары, нәтижесінде бөлмеде нанобөлшектердің уақытша концентрациясы 10⁵–10⁸ см⁻³ деңгейіне жетеді. Бөлшектердің тез өсуі олардың тыныс алу жолдарына тиімді шөгуіне мүмкіндік береді, бұл ингаляция дозасын көлік шығарындылары әсерінен туындайтын деңгеймен салыстыруға немесе одан асып түсуге әкеледі.

Хош иісті құралдардың әсері

Хош иісті тазартқыш құралдар шашыраған тамшылардан немесе тазаланған беттерден буланған кезде терпендерді бөледі. Мұндай сұйықтықтардың құрамында жиі пинен, лимонен, тимол және линалоол сияқты қосылыстар болады. Тазалау кезінде олардың концентрациясы ашық ауадағыдан ондаған немесе жүздеген есе жоғары болуы мүмкін. Еден жуу, үстел бетіне құрал шашу және хош иісті өнімдермен беттерді сүрту сияқты қарапайым әрекеттер миллиардтаған немесе триллиондаған бөлшектер түзуі мүмкін – олардың саны қолданылған құралға байланысты. Көпшілігі – нанобөлшектер немесе ультраұсақ бөлшектер (1–30 нанометр), оларды тұрмыстық ауа сапасы датчиктері жиі анықтай алмайды.

Озон мен қосымша факторлардың рөлі

Хош иісті тазартқыштарды озон түзетін құрылғылармен (мысалы, бактерицидті УК-лампалар) бірге қолдану нанобөлшектердің түзілуіне ерекше қолайлы жағдай жасайды. Эксперименттер барысында бөлмедегі озон концентрациясы 20–40 миллиардтан бір бөлікке дейін өсті, бұл сырттағы озон деңгейімен салыстыруға болады. Озон мен терпендердің жоғары деңгейі қатар болғанда нанобөлшектердің түзілуі одан да қарқынды болады.

Әсерді азайту бойынша ұсыныстар

Тазалау кезінде екінші реттік ауа ластануын азайту үшін келесі шаралар ұсынылады:

• Ароматизаторлары аз немесе иіссіз құралдарды пайдалану.
• Бір уақытта бірнеше хош иісті құралдарды қолданбау.
• Тазалау кезінде желдеткішті қосу немесе терезелерді ашу арқылы бөлмені желдету.
• Хош иісті тазартқыштарды озон түзетін құрылғылармен, мысалы, УК-лампалармен бірге қолданбау.

Қорытынды

Хош иісті ұшпа химиялық өнімдер, соның ішінде өсімдік негізіндегі тазартқыштар мен дезинфекциялаушылар, үй-жайларда кеңінен қолданылады және реакцияға қабілетті органикалық шығарындылардың негізгі көзі болып табылады. Олардың ішкі атмосфералық химия мен нанобөлшектердің түзілуіндегі рөлі әлі толық зерттелмеген. Беткі қабаттарды тазалау мен дезинфекциялау вирустар мен бактерияларды жояды, бірақ сонымен қатар ауада көрінбейтін ластану тудыруы мүмкін, тіпті ауада шаң немесе түтін байқалмаса да. Бұл нәтижелер желдету, ауа тазарту және өнім құрамын жетілдіру арқылы екінші реттік ластаушылардың әсерін азайтудың маңыздылығын көрсетеді.