ЭКО-ға сперма тапсыру алдында ер адамдарға арналған стандартты ұсыныстар әдетте екі-жеті күн бойы жыныстық қатынастан бас тартуды ұсынады. Бұл ережені әлем бойынша миллиондаған жұптар ұстанады. Алайда жаңа зерттеу бұл қалыптасқан ұсыныстарға күмән келтіріп, қысқа уақыттық бас тарту көптен күткен жүктілікке қол жеткізу мүмкіндігін айтарлықтай арттыруы мүмкін екенін көрсетті.

ЭКО-ның сәттілігіне ер фактордың әсері

Ерлер бедеулігі – көптеген жұптардың табиғи жолмен бала сүюіне кедергі келтіретін негізгі себептердің бірі. Мұндай жағдайларда экстракорпоралды ұрықтандыру (ЭКО) жиі қолданылады, мұнда сперма сапасы процедураның нәтижесіне тікелей әсер етеді. Бұл сапаны бағалау үшін ондаған жылдар бойы спермограмма – сперматозоидтардың концентрациясын, қозғалысын және морфологиясын анықтайтын талдау қолданылады.

Сперма анализі немесе ЭКО процедурасының алдында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ер адамдарға екіден жеті күнге дейін жыныстық қатынастан бас тартуды ұсынады. Бұл уақыт аралығында ағзада сперматозоидтар саны көбейеді деп есептеледі, бұл теориялық тұрғыда ұрықтандыру мүмкіндігін арттырады. Мұндай ұсыныстар алғашқы кеңес беру кезінде де, аналық жасушаларды алу күні қарсаңында да беріледі.

Биологиялық дилемма: сан мен сапа

Бұл ереженің қарапайым көрінуінің артында күрделі биологиялық дилемма жатыр. Бір жағынан, ұзақ уақыт бас тарту шынымен де сперматозоидтардың жалпы санын арттырады. Мысалы, жеті күнге дейін бас тартқанда, сау ер адамдарда олардың саны екі еседен астамға – 92 миллионнан 191 миллионға дейін өсуі мүмкін.

Екінші жағынан, уақыт өте келе сперматозоидтардың сапасы нашарлайды. Пісіп-жетілгеннен кейін сперматозоидтар аталық бездің қосалқысының құйрығында сақталады, ал бұл ортада ұзақ болу оларды, әсіресе, тотығу стрессіне байланысты зақымдануға бейім етеді. Жасушалар бос радикалдар шығарады және сыртқы токсиндердің, мысалы, ластанған ауаның әсеріне ұшырайды. Сперматозоидтар өздерінің мембранасының ерекшеліктері мен әлсіз қалпына келу механизмдеріне байланысты мұндай зақымдарға өте сезімтал.

Бос радикалдар ДНҚ-ны зақымдап, оның фрагментациясына, ұрықтану мүмкіндігінің төмендеуіне және түсік тастау қаупінің артуына әкеледі. Сонымен қатар, жасуша мембраналары бұзылып, олардың сұйықтығы төмендейді, сперматозоидтар қозғалысын жоғалтады, бұл олардың аналық жасушамен қосылуына кедергі келтіреді.

Осылайша, ДДҰ-ның классикалық ұсынысы дәрігерлер мен пациенттерді таңдау алдында қояды: көп, бірақ сапасы төмен сперматозоидтар ма, әлде аз, бірақ өміршеңдігі жоғары сперматозоидтар ма? Жақында ғана бұл таңдаудың жүктілік мүмкіндігіне нақты әсері белгісіз болып келген еді.

Жаңа зерттеу: қысқа бас тарту – көбірек мүмкіндік

Бұл дилеммаға арналған әлемдегі алғашқы рандомизацияланған клиникалық зерттеуді Қытайдың Чанчунь қаласындағы Цзилинь университетінің Бірінші ауруханасының Янг Ю (Yang Yu) жетекшілігіндегі ғалымдар тобы жүргізді. Preprints with The Lancet журналында жарияланған зерттеу нәтижелері ЭКО-ға дайындықтың стандартты хаттамаларын бүкіл әлемде өзгертуі мүмкін.

Зерттеуге ЭКО-ның стандартты процедурасынан өткен 453 ер адам қатысты. Барлық қатысушылар екі топқа бөлінді. Бірінші топ (226 адам) финалдық сперма үлгісін тапсырардан шамамен 36 сағат бұрын эякуляция жасауға нұсқау алды. Екінші, бақылау тобы (227 адам), ДДҰ-ның екіден жеті күнге дейінгі бас тарту жөніндегі стандартты ұсыныстарын ұстанды.

Нәтижелердегі айырмашылықтар айтарлықтай болды. Қысқа бас тарту кезеңі (36 сағат) болған топта жүктілік жиілігі 46% құрады, ал стандартты ұсыныстарды ұстанған топта бұл көрсеткіш 36% болды. Осылайша, тек бір ғана шартты өзгерту сәттілік мүмкіндігін едәуір арттырды. Сонымен қатар, қысқа бас тарту тобында түсік тастау жиі кездеспеді. Зерттеушілер туылған балалар санын есептемегенімен, түсік тастаудың аздығы сәтті босану санының да жоғары болатынын болжады.

Қысқа бас тарту неге тиімді?

Ғалымдар бұрын да сперматозоидтар ағзада тым ұзақ уақыт жаңартылмай тұрса, «бұзылады» деп бірнеше рет атап өткен. Мысалы, 2020 жылы бразилиялық зерттеушілер бір және төрт күндік бас тартудан кейінгі сперманы салыстырып, қысқа үзілісте сперматозоидтар жақсы қозғалып, ДНҚ зақымдануы сирек кездесетінін және энергияны белсендірек өндіретінін анықтады. Жиі эякуляция сперматозоидтар қорын жаңартып, олардың «тұрып қалуына» жол бермейді.

2025 жылдың ақпанында жарияланған 23,5 мыңнан астам спермограммаға жасалған ең ірі ретроспективті талдау бұл заңдылықты растады және маңызды бір жайтты қосты: бас тарту кезеңі әр ер адамға әртүрлі әсер етеді.

Егер ер адамның бастапқыда сперма сапасы жақсы болса, бірнеше күн эякуляциясыз жүру тіпті пайдалы болуы мүмкін – сперматозоидтар саны артады, ал сапасы айтарлықтай төмендемейді. Бірақ сперма патологиясы бар ер адамдарда ұзақ бас тарту зиян келтіруі мүмкін: әр күн сайын сперматозоидтардың қозғалысы төмендей береді.

Жеке тәсіл – табыстың кілті

Бас тарту кезеңі бәріне бірдей жарамайды. Қалыпты көрсеткіштері бар ер адамға тиімді нәрсе, сперма сапасы нашар ер адамға зиян келтіруі мүмкін. Бұл жаңалық жеке тәсілдің маңыздылығын көрсетеді. Қысқа бас тарту кезеңі сперматозоид сапасында мәселе бар ер адамдар үшін ерекше тиімді стратегияға айналуы мүмкін.

Бұл әсер экстракорпоралды ұрықтандыруды қолданбайтын жұптарда да байқала ма, әзірге белгісіз. Зерттеу авторлары бұл сұраққа болашақта жауап беруді жоспарлап отыр.