COVID-19 пандемиясына байланысты енгізілген локдаундар кезінде қалалардың көшелері босап, қалалық орта бірден өзгерді. Жақында жүргізілген зерттеу Лос-Анджелестегі қалалық құстар да бұл өзгерістерге тез бейімделіп, осы кезеңде тұмсықтарының пішінінде айтарлықтай өзгерістер байқалғанын көрсетті. Бұл өзгерістер адам белсенділігі мен азық-түлік қолжетімділігінің азаюымен тұспа-тұс келіп, адамдардың мінез-құлқы қалалық жабайы табиғаттың биологиялық ерекшеліктеріне қаншалықты жылдам әсер ете алатынын зерттеуге бірегей мүмкіндік берді.

Локдаун кезінде қалалық құстар қалай өзгерді

Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің (UCLA) ғалымдары 2018 жылдан 2025 жылға дейін кампус аумағында мекендейтін қаракөз юнко (Junco hyemalis) құстарын бақылаған. Олар локдаун кезінде жұмыртқадан шыққан құстардың тұмсықтары жабайы популяцияларға тән пішінге ұқсас дамығанын, ал қалалық юнкоға тән қысқа әрі жуан тұмсықтар байқалмағанын анықтады. Адам белсенділігі мен тағам қалдықтары бұрынғы деңгейіне оралғанда, бұл айырмашылықтар кейінгі ұрпақтарда жойылды.

Әдетте қалалық юнко құстарының тұмсығы қысқа әрі жуан болады, бұл оларға адаммен байланысты тағамды — қалдықтар мен жемді — пайдалануға көмектеседі деп есептеледі. Алайда локдаун кезінде қалада туған юнко — шағын сұр торғайлар — табиғи мекендердегі құстарға ұқсас ұзын әрі жіңішке тұмсықтар дамытты.

Өзгерістердің себептері мен жылдамдығы

Тұмсық пішінінің өзгерістері адам белсенділігі азайған кезде және одан кейін жұмыртқадан шыққан құстарда байқалды, ал қалыпты қалалық өмір қалпына келген соң келесі ұрпақтарда бұл өзгерістер жоғалды. Гранада университетінің экология профессоры Инмакулада Альварес-Мансенеда Сальседо зерттеудің ерекше тұсы тек өзгерістердің жылдамдығы ғана емес, сонымен қатар адам белсенділігі қалпына келгенде олардың қайтымдылығы екенін атап өтті.

Бұл өзгерістердің маңыздылығы олардың жылдамдығымен ғана емес, сондай-ақ олар орын алған ерекше жағдайлармен де байланысты. COVID-19 шектеулері адам әсерін уақытша жойып, қалалық ортаны әдетте анықтайтын факторды алып тастап, сирек кездесетін ауқымды табиғи эксперимент жасады. Қалаларда экологиялық факторлар жиі қабаттасып жататындықтан, мұндай «қосқыш» өте сирек кездеседі. Бұл зерттеушілерге адам қатысуы мен онымен байланысты тағам қалдықтары мен мазасыздықты қалалық популяцияға әсер ететін жеке экологиялық фактор ретінде бөліп көрсетуге мүмкіндік берді.

Азық-түлік қолжетімділігінің рөлі

Зерттеушілер негізгі рөлді азық-түлік қолжетімділігі атқарды деп болжайды. Локдаундар асханалардың жабылуына және органикалық қалдықтардың күрт азаюына әкеліп, қалалық юнконы әдеттегі ресурстан айырған болуы мүмкін. Соның нәтижесінде құстар табиғи азық көздеріне ауысып, бұрын адамдар иеленген жасыл аймақтарды пайдалана бастаған.

Мадрид Комплутенсе университетінің профессоры Грасиела Гомес Никола зерттеу нәтижелерімен танысып: «Бұл өзгеріс, ең алдымен, олардың негізгі азық көзі — қаладағы органикалық қалдықтардың айтарлықтай азаюынан туындаған болуы мүмкін. Бұл құстарды рационын өзгертуге мәжбүр етті», — дейді. Ол әрі қарай: «Тұмсық — қоректену үшін маңызды құрал, сондықтан рационның өзгеруі жаңа азық түріне бейімделген тұмсық пішінінің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін», — деп толықтырды.

Қорытынды жасауға сақтық және балама гипотезалар

Зерттеу авторлары физикалық белгілердің өзгеруі әртүрлі себептерге байланысты болуы мүмкін екенін атап өтеді: генетикалық эволюция, даму пластикалығы немесе популяция ішіндегі бар нұсқалардың сұрыпталуы. Бұл жағдайда жылдам реакция сұрыптау популяцияда бұрыннан бар тұмсық пішіндерінің басым болуына ықпал еткенін, жаңа мутациялардың пайда болуымен байланысты емес екенін көрсетеді.

Сондай-ақ, локдаун кезінде тыныш қалаға айналасындағы жабайы популяциялардан құстар көшіп келіп, қалалық юнкомен шағылысты деген гипотеза да қарастырылады. Зерттеушілер бұл өзгерістердің уақытша және жүйелі болуын ескере отырып, бұл нұсқаны екіталай деп санайды, бірақ бұл гипотезаны түбегейлі жоққа шығару үшін бірнеше ұрпақ бойы генетикалық және мінез-құлықты бақылау қажет болады.

Зерттеудің маңызы

Жалпы, зерттеу нәтижелері қалалық жабайы табиғат пен адам мінез-құлқы арасындағы тығыз байланысты көрсетеді. Адамдар уақытша қалалық кеңістіктен кеткенде, экологиялық ландшафт өзгеріп, құстар бұл өзгерістерге сирек дәл тіркелетін ауқымда жауап берді.

Бұл зерттеу эволюцияның «нақты әрекетте» дәлелі болмаса да, биологиялық белгілердің қоршаған орта өзгерістеріне қаншалықты тез жауап бере алатынын және қалалық экожүйелер эволюциялық процестерге ұзақ уақыт аралығында жағдай жасай алатынын көрсетеді.

Зерттеу Proceedings of the National Academy of Sciences журналында жарияланды.