Зообақтарда жануарлар жиі ұзақ өмір сүреді және уақыт өте келе көбейе алмайтындықтан, түрлерді сақтау бағдарламаларынан шығарылады. Бұл сирек кездесетін жануарлар популяциясын қолдау жұмыстарына қауіп төндіреді.

Сирек түрлерді сақтау және көбейту

Қазіргі заманғы зообақтардың басты міндеттерінің бірі – жойылып бара жатқан түрлерді сақтау және көбейту. Осы мақсатта әлем бойынша тұтқында сирек кездесетін, жойылу қаупі бар жануарлар топтары ұсталады. Мұндай резервтік популяциялар неғұрлым көп болса, ғалымдар мен зоологтар жұмыс істей алатын генетикалық әртүрлілік те соғұрлым жоғары болады. Зообақтар жануарлармен алмасып, олардың тектік шежіресін жүргізеді, бұл туыстық шағылыстыру мен әлсіз ұрпақтың пайда болуын болдырмауға көмектеседі.

Зообақтардағы популяциялардың қартаюы

Еуропа мен Солтүстік Америка зообақтарындағы сүтқоректілер популяциялары біртіндеп қартаюда. Жақсы күтімнің арқасында жануарлар табиғаттағыдан әлдеқайда ұзақ өмір сүреді. Алайда жас ұлғайған сайын олар аз ұрпақ береді немесе мүлде көбейе алмай қалады. Бұл туралы халықаралық зерттеушілер тобы Proceedings of the National Academy of Sciences журналында жарияланған мақалада хабарлады.

Демографиялық зерттеудің ауқымы

Зерттеу аясында ғалымдар 1970 жылдан 2023 жылға дейінгі аралықта зообақтардағы 774 сүтқоректілер популяциясының (Солтүстік Америкада – 361, Еуропада – 413) демографиялық деректерін талдады. Талдау Species360 жаһандық деректер базасы негізінде жүргізілді, оны әлем бойынша 1200-ден астам мекеме пайдаланады. Бұл базада әр жануардың өмірлік циклі туралы, оның ішінде жасы, жынысы, шығу тегі және көбею мәртебесі туралы толық ақпарат бар.

Демографиялық пирамидалар және олардың өзгерістері

Популяциялардың тұрақтылығын бағалау үшін зерттеушілер тобы жас ерекшелігіне қарай топтардың таралуын көрсететін жас пирамидаларын зерттеді. Бұл пирамидаларды автоматты түрде жіктеудің жаңа әдісі әзірленді, ол түрлер мен аймақтар арасындағы демографиялық үлгілерді дәлірек салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл әдіс MethodsX журналында жарияланды.

Классикалық пирамида тұрақты және орнықты популяцияны көрсетеді, ол күтпеген күйзелістерге, соның ішінде аурулардың таралуына төтеп бере алады. Алайда зерттеу нәтижесінде зообақтардағы жануарлар топтарының көбі уақыт өте келе пирамида құрылымынан ромб немесе колонна түріне ауысып жатқаны анықталды, мұнда жас жануарлар аз, ал қарттардың үлесі жоғары. Мұндай құрылымдар демографиялық тұрғыдан осал болып саналады.

Көбеюге қабілетті аналықтардың азаюы

Ең алаңдатарлық жағдай – белсенді көбейе алатын аналықтардың санының күрт азаюы. Олардың үлесі Солтүстік Америка популяцияларында 49%-ға, Еуропада 68%-ға қысқарған. Кейбір популяцияларда көбейе алатын бірде-бір аналық қалмаған. Бұл тек ұрпақтың азаюына ғана емес, сүтқоректілердің әлеуметтік құрылымының бұзылуына да әкелуі мүмкін.

Мүмкін шешімдер мен қиындықтар

Мәселені шешудің бір жолы – жануарларға арналған «қарттар үйлерін» құру. Алайда мұндай мекемелерді ұйымдастыру оңай емес: олар негізінен қайырымдылық пен сыртқы қаржыландыруға сүйенеді және өзін-өзі ақтай алмайды. Зообақтар мен цирктерден шыққан қарт жолбарыстар, зебралар, бұғылар мен арыстандар білім беру бағдарламаларына жарамайды, ал бейтаныс адамдардың келуі оларда стресс тудыруы мүмкін. Қарт жануарларды гуманистік жолмен ұйықтату мәселесі де этикалық тұрғыдан күрделі болып қала береді.

Зерттеу авторлары нақты шешімдер ұсынбағанымен, зообақтардағы популяциялардың қартаюы мәселесінің бар екенін дәлелдейтін жеткілікті деректер жинады.