Жаңа зерттеу жасанды интеллекттің кейбір креативтілік тестілерінде орташа адамнан асып түсе алатынын көрсетті — бұл генеративті модельдердің дамуы үшін маңызды кезең.

ЖИ түпнұсқа идеялар жасай ала ма?

Генеративті жасанды интеллект жүйелері, мысалы ChatGPT, шынымен жаңа идеялар тудыра ала ма деген сұрақ Монреаль университетінің профессоры Карим Джерби мен әйгілі ЖИ зерттеушісі Йошуа Бенжио жетекшілік еткен ауқымды зерттеудің тақырыбына айналды. Бұл жұмыс адам мен ірі тілдік модельдердің креативтілігін тікелей салыстырған ең ірі зерттеу болды.

Scientific Reports журналындағы жарияланым айтарлықтай өзгерісті көрсетеді: қазіргі генеративті ЖИ жүйелері креативтіліктің кейбір көрсеткіштері бойынша орташа адамнан жоғары нәтиже көрсете алады. Дегенмен, ең креативті адамдар тіпті ең дамыған модельдерден де айқын әрі тұрақты артықшылыққа ие.

Салыстыру қалай өтті

Зерттеуде ChatGPT, Claude, Gemini және басқа да жетекші тілдік модельдер бағаланып, олардың нәтижелері 100 000-нан астам адамның жауаптарымен салыстырылды. Қорытындысы — кейбір ЖИ жүйелері, мысалы GPT-4, дивергентті лингвистикалық креативтілік тапсырмаларында орташа адам көрсеткіштерінен асып түсті.

Профессор Карим Джерби былай дейді: «Біздің зерттеуіміз кейбір ірі тілдік модельдерге негізделген ЖИ жүйелері енді нақты анықталған тапсырмаларда адам креативтілігінің орташа деңгейінен жоғары нәтиже көрсете алатынын дәлелдейді. Бұл таңғаларлық — тіпті алаңдатарлық көрінуі мүмкін, бірақ есте ұстау керек: ең үздік ЖИ жүйелері әлі де ең креативті адамдардан төмен».

Антуан Беллемар-Пепен мен Франсуа Леспинасс жүргізген қосымша талдау қызықты заңдылықты анықтады: кейбір ЖИ модельдері орташа адамнан асып түссе де, креативтіліктің шыңы әлі де адамдарға тиесілі. Зерттеудегі ең креативті қатысушылар кез келген модельден жоғары балл жинады, ал ең үздік 10% креативті адамдар арасындағы айырмашылық тіпті айқын болды.

Креативтілікті қалай өлшеді

Адам мен ЖИ-дің креативтілігін объективті бағалау үшін зерттеушілер бірнеше әдісті қолданды. Негізгі құрал — Divergent Association Task (DAT), яғни дивергентті креативтілікті өлшейтін кең таралған психологиялық тест. Бұл тест бір тапсырма бойынша әртүрлі әрі түпнұсқа идеялар ұсыну қабілетін бағалайды.

DAT тапсырмасында қатысушыларға — адам болсын, ЖИ болсын — мағынасы жағынан барынша байланыссыз он сөз атау ұсынылды. Өте креативті жауаптың мысалы: «ғалам, шанышқы, еркіндік, балдыр, гармоника, квант, сағыныш, барқыт, дауыл, фотосинтез».

DAT нәтижелері басқа танымал креативтілік тестілерімен тығыз байланысты, олар жазбаша жұмыстарды, идея генерациясын және шығармашылық тапсырмаларды бағалауда қолданылады. Бұл тапсырма тілге негізделгенімен, ол сөздік қордан тыс, түрлі салалардағы шығармашылық ойлауға қатысты кең когнитивті процестерді қамтиды. DAT-тың тағы бір артықшылығы — оны орындау небәрі 2–4 минут алады және ол онлайн түрде кең аудиторияға қолжетімді.

Сөз тізімінен шығармашылық жазуға дейін

Зерттеушілер ЖИ-дің сөз ассоциациялары бойынша қарапайым тапсырмалардағы жетістігі күрделі әрі шынайы шығармашылық тапсырмаларға тарала ма, соны да тексерді. Ол үшін ЖИ мен адамдардың шығармашылық жазу тапсырмаларындағы нәтижелері салыстырылды: хайку жазу, фильм сюжеттерін қысқаша сипаттау және қысқа әңгімелер құрастыру.

Нәтижелер ұқсас болды: ЖИ кейде орташа адамдардан асып түссе де, ең талантты адам авторлары тұрақты түрде анағұрлым күшті әрі түпнұсқа жұмыстар ұсынды.

ЖИ-дің креативтілігін басқаруға бола ма?

Бұл қорытындылар тағы бір маңызды сұрақ тудырды: ЖИ-дің креативтілігі тұрақты ма, әлде оны баптауға бола ма? Зерттеу көрсеткендей, ЖИ-дің креативтілік деңгейін техникалық параметрлер арқылы, әсіресе «температура» параметрімен реттеуге болады. Бұл параметр модельдің жауаптарының қаншалықты болжамды немесе батыл болатынын анықтайды.

Температура төмен болғанда, ЖИ стандартты әрі қауіпсіз жауаптар береді. Температура жоғарылағанда — жауаптар әртүрлі, аз болжамды және зерттеушілік сипатқа ие болады, бұл жүйеге әдеттегі идеялардан тыс шығуға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ, ЖИ-дің креативтілігі нұсқаулардың тұжырымдалуына қатты тәуелді екені анықталды. Мысалы, модельді сөздердің этимологиясы мен құрылымы туралы ойлануға итермелейтін тапсырмалар күтпеген ассоциациялар мен жоғары креативтілік балдарын береді. Бұл ЖИ-дің креативтілігі көбіне адам басшылығына байланысты екенін, ал өзара әрекеттесу мен сұранысты тұжырымдау шығармашылық процестің орталық бөлігіне айналатынын көрсетеді.

ЖИ адам шығармашылығын алмастыра ма?

Зерттеу шығармашылық мамандарды жасанды интеллект алмастырады деген алаңдаушылыққа байыпты көзқарас ұсынады. ЖИ енді кейбір тапсырмаларда адам креативтілігінің орташа деңгейіне жетіп, тіпті асып түсе алса да, оның айқын шектеулері бар және ол адам басшылығына тәуелді.

Профессор Карим Джерби атап өтеді: «ЖИ енді кейбір тестілерде адам креативтілігі деңгейіне жете алса да, біз жалған бәсекелестік сезімінен арылуымыз керек. Генеративті ЖИ ең алдымен адам шығармашылығына қызмет ететін қуатты құралға айналды: ол шығармашылдарды алмастырмайды, керісінше олардың қиялы мен зерттеу, жасау тәсілін түбегейлі өзгертеді — оны пайдалануға шешім қабылдағандар үшін».

Шығармашылық мамандықтардың соңы емес, зерттеу нәтижелері ЖИ шығармашылық көмекші рөлін атқаратын болашақты меңзейді. Идеяларды кеңейтіп, жаңа зерттеу жолдарын ашу арқылы ЖИ адам қиялын күшейте алады, бірақ оны алмастырмайды.

Зерттеу туралы

«Адамдар мен ірі тілдік модельдердегі дивергентті креативтілік» атты мақала Scientific Reports журналында 2026 жылдың 21 қаңтарында жарияланды. Зерттеуге Монреаль университеті, Конкордия университеті, Торонто университеті (Миссиссога), Mila институты (Квебек жасанды интеллект институты) және Google DeepMind ғалымдары қатысты.